74 bị can bị khởi tố vì can thiệp dữ liệu quan trắc môi trường
Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường (C05, Bộ Công an) phối hợp với Văn phòng cơ quan cảnh sát điều tra Bộ Công an vừa khởi tố 74 bị can tại 59 doanh nghiệp xả thải trên toàn quốc, liên quan đến vụ án làm sai lệch dữ liệu quan trắc môi trường. Đáng chú ý, trong số này có cả cán bộ, lãnh đạo thuộc cơ quan quản lý Nhà nước về môi trường.
Quá trình khám xét hơn 300 trạm quan trắc cho thấy gần 160 trạm bị can thiệp, chỉnh sửa số liệu. Theo cơ quan điều tra, khi các chỉ số ô nhiễm vượt ngưỡng, doanh nghiệp có nguy cơ bị dừng hoạt động, nên đã tìm cách "điều chỉnh" dữ liệu để duy trì sản xuất. Cơ quan công an yêu cầu các đối tượng thực nghiệm hiện trường can thiệp dữ liệu quan trắc tại Công ty cổ phần Nhiệt điện Quảng Ninh.
Vi phạm được 'hợp pháp hóa' trên giấy tờ
Tiến sĩ Tô Văn Trường, nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam, nhận định đây không phải những vi phạm đơn lẻ, mà là dấu hiệu của một vấn đề mang tính hệ thống. Ông cho rằng con số gần 160 trạm bị can thiệp - tương đương hơn một nửa hệ thống trên cả nước - là hồi chuông cảnh báo về cách thức vận hành của cơ chế quản lý môi trường hiện nay.
Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở quy mô, mà ở bản chất của vấn đề: khi dữ liệu quan trắc vốn được xem như "hệ thần kinh" của quản lý môi trường bị bóp méo, toàn bộ quá trình ra quyết định sẽ bị dẫn dắt sai lệch. Tiến sĩ Trường nhấn mạnh, một hệ thống dựa trên thông tin sai không thể tạo ra chính sách đúng. Cái giá phải trả không chỉ là những con số trên báo cáo, mà còn là sức khỏe cộng đồng và sự bền vững của hệ sinh thái.
"Xả thải trái phép là hành vi gây ô nhiễm trực tiếp, có thể nhìn thấy, đo đếm và xử lý nếu hệ thống giám sát hoạt động đúng. Nhưng nguy hiểm hơn, việc làm sai lệch dữ liệu quan trắc lại đánh thẳng vào cơ chế phát hiện. Nó không chỉ che giấu vi phạm, mà còn khiến vi phạm trở nên 'hợp pháp hóa' trên giấy tờ", ông Trường phân tích.
Theo vị chuyên gia, khi dữ liệu bị thao túng, ô nhiễm không biến mất mà chỉ bị che khuất. Những "vùng ô nhiễm ẩn" có thể tồn tại trong thời gian dài, tích tụ thành rủi ro môi trường nghiêm trọng. Người dân thiếu thông tin để tự bảo vệ, chính quyền địa phương không chịu áp lực xử lý, còn hệ sinh thái tiếp tục bị bào mòn âm thầm. Đây là dạng "ô nhiễm vô hình" nhưng để lại hệ quả hữu hình rất lớn.
Nguy cơ 'chuẩn mực ngầm' và 'bệnh thành tích'
Đáng lo ngại hơn, theo ông Trường, nếu các hành vi gian lận không bị phát hiện và xử lý nghiêm minh, chúng có thể trở thành một dạng "chuẩn mực ngầm". Khi đó, cái sai không còn bị coi là sai, mà dần trở thành thói quen; những người tuân thủ quy định lại có nguy cơ bị cô lập, thậm chí chịu áp lực ngược.
"Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay pháp lý, mà còn là sự xói mòn chuẩn mực trong quản trị. Khi niềm tin xã hội vào dữ liệu công suy giảm, hậu quả sẽ lan rộng sang nhiều lĩnh vực khác, không chỉ riêng môi trường", ông Trường cảnh báo.
Tiến sĩ Tô Văn Trường cho rằng, việc hơn 50% số trạm quan trắc có thể bị can thiệp cho thấy đây không còn là hiện tượng cá biệt, mà phản ánh một thực trạng sâu xa hơn là "bệnh thành tích" trong quản lý. "Khi áp lực phải có 'số liệu đẹp' lớn hơn yêu cầu phản ánh đúng thực trạng, dữ liệu rất dễ bị điều chỉnh để phục vụ mục tiêu báo cáo. Trong môi trường như vậy, sự thật trở thành thứ có thể bị thương lượng, còn tính minh bạch bị đẩy xuống hàng thứ yếu", ông nhấn mạnh.
Lỗ hổng trong quản lý và trách nhiệm các bên
Bên cạnh đó, ông Trường cũng chỉ ra nguy cơ tồn tại "đồng thuận ngầm" giữa một số doanh nghiệp và một bộ phận quản lý. Khi lợi ích đủ lớn, các bên có thể tìm cách lách luật, thậm chí tạo ra kẽ hở để trục lợi. Lý giải việc một hệ thống có niêm phong, có camera giám sát vẫn bị can thiệp, ông Trường cho rằng gian lận hiện nay không còn diễn ra ở phần cứng, mà chuyển sang phần mềm - nơi dữ liệu được xử lý, truyền tải và lưu trữ.
"Tuy nhiên, công nghệ không phải nguyên nhân cốt lõi. Lỗ hổng lớn nhất nằm ở sự kết hợp giữa con người và cơ chế quản lý. Nếu không có sự tiếp tay của con người và thiếu cơ chế kiểm tra chéo độc lập, việc thao túng trên diện rộng khó có thể xảy ra. Công nghệ có thể bị lợi dụng, nhưng chính con người và thể chế mới quyết định hệ thống có bị vô hiệu hóa hay không", ông Trường nói.
Về trách nhiệm, Tiến sĩ Tô Văn Trường cho rằng cần nhìn nhận rõ ràng. Doanh nghiệp xả thải phải chịu trách nhiệm trực tiếp về hành vi gian lận; các đơn vị cung cấp thiết bị, giải pháp công nghệ cũng không thể đứng ngoài nếu có dấu hiệu tiếp tay hoặc thiết kế hệ thống có "cửa hậu". Ở góc độ quản trị Nhà nước, cơ quan quản lý phải chịu trách nhiệm cao nhất khi để một hệ thống bị thao túng trên diện rộng mà không được phát hiện kịp thời.
Ông Trường nhấn mạnh rằng, trách nhiệm không chỉ dừng ở xử lý sai phạm, mà quan trọng hơn là thiết kế một cơ chế không cho phép sai phạm xảy ra.
Hoạt động quan trắc môi trường còn nhiều lỗ hổng
Dưới góc nhìn pháp lý, Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), cho biết việc can thiệp vào kết quả quan trắc môi trường sẽ gây khó khăn cho cơ quan chức năng trong quản lý, xử lý vi phạm, kéo theo nhiều hệ lụy tiêu cực.
Theo quy định tại Luật Bảo vệ môi trường, quan trắc môi trường là căn cứ quan trọng để cơ quan quản lý và doanh nghiệp đánh giá mức độ tác động đến môi trường. Pháp luật cũng quy định rõ trách nhiệm của các bên trong việc thực hiện hoạt động này.
"Tuy nhiên, cơ quan điều tra xác định các đối tượng đã làm sai lệch dữ liệu quan trắc môi trường, dẫn đến việc kiểm tra, quản lý Nhà nước về môi trường không đạt hiệu quả, hành vi gây ô nhiễm môi trường không bị phát hiện xử lý, kéo theo đó là các hành vi làm giả tài liệu con dấu của cơ quan tổ chức và các hành vi vi phạm pháp luật khác đến mức phải xử lý hình sự", ông Cường nói.
Luật sư Cường đánh giá đây là hành vi phạm tội mới, có tính chất phức tạp, phạm vi rộng và liên quan đến nhiều cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp. Ông cho rằng, ngoài việc làm rõ hành vi phạm tội, cơ quan điều tra sẽ tiếp tục xác định nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm để có giải pháp phòng ngừa trong các lĩnh vực môi trường, quản lý kinh tế, hành chính và phòng, chống tham nhũng.
Kết quả xác minh bước đầu cho thấy các đối tượng hoạt động tinh vi, sử dụng công nghệ cao, có chuyên môn sâu để can thiệp hệ thống, làm sai lệch dữ liệu quan trắc. Hành vi sai phạm kéo dài, có sự tham gia của nhiều đối tượng, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường và công tác quản lý Nhà nước, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ lớn đối với sức khỏe cộng đồng.
"Vụ việc là bài học cho nhiều tổ chức, cá nhân trong việc tuân thủ pháp luật và đạo đức kinh doanh. Đồng thời cũng cho thấy công tác quản lý đối với hoạt động quan trắc môi trường còn nhiều lỗ hổng để bị lợi dụng. Vì vậy, ngoài xử lý vi phạm, cần hoàn thiện chính sách, pháp luật, xây dựng cơ chế kiểm soát, giám sát chặt chẽ để ngăn chặn các vụ việc tương tự", luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh.
