Đường sắt Việt-Trung: Tiềm năng lớn nhưng hạn chế do khổ đường lạc hậu
Với năng lực khai thác hiện tại, sản lượng hàng hóa xuất nhập khẩu bằng đường sắt giữa Việt Nam và các thị trường lân cận vẫn còn rất khiêm tốn so với tổng kim ngạch. Theo thống kê năm 2025, tại cửa khẩu quốc tế Đồng Đăng, kim ngạch hàng hóa xuất nhập khẩu bằng đường sắt giữa Việt Nam và Trung Quốc chỉ chiếm khoảng 5% tổng lượng hàng hóa. Nguyên nhân chính được chỉ ra là sự chênh lệch về khổ đường sắt giữa hai quốc gia.
"Vênh" khổ đường: Rào cản lịch sử
Theo báo cáo của Cục Đường sắt Việt Nam, hệ thống đường sắt quốc gia hiện có 7 tuyến chính, trong đó 2 tuyến kết nối quốc tế với Trung Quốc và qua Trung Quốc đến các nước thứ ba như Nga, Mông Cổ, Trung Á và châu Âu, gồm tuyến Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng và tuyến Hà Nội-Đồng Đăng. Phó Cục trưởng Nguyễn Tiến Thịnh nhận định, hệ thống đường sắt của Việt Nam được xây dựng từ thời Pháp thuộc (1901-1910), với khổ đường hẹp 1.000mm, bán kính đường cong nhỏ, sử dụng đầu máy diesel và tốc độ chạy tàu thấp. Những yếu tố này đã cản trở hiệu quả hoạt động vận chuyển liên vận quốc tế.
Trong khi đó, Trung Quốc đã chuyển sang khổ đường tiêu chuẩn thế giới 1.435mm. Sự khác biệt này buộc hàng hóa vận chuyển giữa hai nước phải chuyển tải giữa hai loại khổ đường, làm tăng thời gian, chi phí và giảm sức hấp dẫn của vận tải đường sắt so với các phương thức khác. Cụ thể, hàng hóa qua cửa khẩu ga Lào Cai phải chuyển tải giữa tàu khổ 1.000mm của Việt Nam và tàu khổ 1.435mm tại ga Hà Khẩu (Trung Quốc). Tương tự, hàng hóa từ các tỉnh phía nam hoặc từ Thái Lan, Lào quá cảnh qua cửa khẩu ga Đồng Đăng phải chuyển tải bằng ô-tô sang ga Bằng Tường hoặc chuyển sang tàu khổ tiêu chuẩn ngay từ ga Yên Viên.
Tiềm năng và xu hướng tăng trưởng
Dù hạ tầng kỹ thuật lạc hậu và khổ đường "lệch pha", việc kết nối bằng đường sắt thông qua Trung Quốc hiện là thuận lợi nhất để vận chuyển hàng hóa đến Trung Quốc và từ Trung Quốc đi tiếp sang các nước thứ ba. Mạng lưới liên vận quốc tế của Việt Nam được tổ chức thông qua 8 ga liên vận quốc tế, đóng vai trò đầu mối kết nối với hệ thống vận tải liên vận Á-Âu. Đường sắt Trung Quốc có mạng lưới rộng lớn và hiện đại, với thị trường hơn 1,4 tỷ dân, giúp hàng hóa Việt Nam dễ dàng tiếp cận các nước châu Âu, Trung Á, Mông Cổ và Nga.
Trong giai đoạn 2021-2025, sản lượng vận tải hàng hóa liên vận quốc tế qua hai cửa khẩu đường sắt chính Lào Cai-Sơn Yêu và Đồng Đăng-Bằng Tường đạt khoảng 5,1 triệu tấn. Riêng năm 2025, con số này là 1,12 triệu tấn, tăng 19% so với năm 2024. Đáng chú ý, tuyến vận tải đường sắt Việt Nam-Trung Quốc trong năm 2025 đã vận chuyển hơn 1 triệu tấn hàng hóa, tăng gần 30% so với năm trước, cho thấy xu hướng chuyển dịch ngày càng rõ sang vận tải đường sắt. Ông Nguyễn Tiến Thịnh đánh giá: "Với quy mô vận chuyển lớn, vận tải liên vận quốc tế bằng đường sắt đã trở thành kênh logistics chiến lược, giúp giảm chi phí và kết nối trực tiếp hàng hóa Việt Nam với thị trường quốc tế."
Kế hoạch đầu tư và hoàn thiện hành lang vận tải
Theo Quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, Việt Nam sẽ kết nối Á-Âu thông qua Trung Quốc theo 3 tuyến: Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng (đã khởi công dự án thành phần 1), Hà Nội-Đồng Đăng và Hải Phòng-Hạ Long-Móng Cái (đang được Trung Quốc hỗ trợ kỹ thuật lập quy hoạch chi tiết). Thứ trưởng Xây dựng Nguyễn Danh Huy nhấn mạnh, Bộ Xây dựng đang nghiên cứu và chuẩn bị đầu tư các tuyến đường sắt chiến lược kết nối trực tiếp với Trung Quốc, đồng thời nâng cấp ga liên vận quốc tế thành trung tâm logistics.
Cụ thể, tuyến Hà Nội-Đồng Đăng (khoảng 156km) và Hải Phòng-Hạ Long-Móng Cái (khoảng 187km) dự kiến đầu tư theo tiêu chuẩn khổ đường 1.435mm, điện khí hóa, với tốc độ tàu khách 160km/giờ và tàu hàng 120km/giờ. Tuyến Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng (khoảng 391km) cũng được đầu tư với khổ tiêu chuẩn, tổng mức đầu tư khoảng 203.231 tỷ đồng, dự kiến khởi công vào quý IV/2026. Những dự án này hứa hẹn giảm chi phí logistics, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy vận tải liên vận.
Để đón đầu, ngành đường sắt đang hoàn thiện cơ chế vận tải đa phương thức, tăng cường kết nối với cảng biển, cảng cạn ICD, đường bộ và khu công nghiệp. Việt Nam cũng tiếp tục hợp tác với các nước trong khuôn khổ Tổ chức Hợp tác Đường sắt (OSJD) và đơn giản hóa thủ tục hải quan, kiểm dịch để tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa xuất nhập khẩu. Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy khẳng định: "Việt Nam tiếp tục tăng cường hợp tác nhằm thúc đẩy kết nối với mạng lưới đường sắt Á-Âu." Trong tương lai, các phương án kết nối hệ thống đường sắt trong nước với hành lang vận tải quốc tế sẽ được nghiên cứu để tận dụng vị trí địa kinh tế của Việt Nam.
