Hai đề án phát triển trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam và THPT chuyên Chu Văn An thành trường chuyên tiệm cận chuẩn quốc tế vừa được UBND TP Hà Nội phê duyệt đã làm dấy lên nhiều tranh luận trong giới giáo dục. Nhiều ý kiến cho rằng mô hình này có thể dẫn đến cuộc chạy đua về chứng chỉ quốc tế và du học, thay vì tập trung vào chất lượng giáo dục thực chất.
Bối cảnh và nội dung đề án
Theo đề án, trường chuyên Hà Nội - Amsterdam sẽ định hướng phát triển dựa trên bốn tiêu chí chính: chất lượng học thuật và nghiên cứu khoa học của học sinh; mức độ tích hợp giáo dục STEM/STEAM; năng lực ngoại ngữ và hội nhập học thuật; hệ thống bảo đảm và minh chứng chất lượng. Trong khi đó, trường chuyên Chu Văn An đặt ra năm tiêu chí đo lường, bao gồm chuẩn đầu ra quốc tế hóa; quản trị và kiểm định chất lượng; quốc tế hóa môi trường học tập; nghiên cứu và đổi mới sáng tạo; công bằng tiếp cận.
Các mục tiêu cụ thể của trường Chu Văn An gây chú ý khi đặt ra chỉ tiêu đến năm 2030, tối thiểu học sinh trúng tuyển top 200 đại học thế giới; 150 học sinh đỗ các đại học lớn tại Mỹ, Anh, Australia, 80 em có học bổng quốc tế. Giai đoạn 2036-2045, trường đặt mục tiêu 100% học sinh đạt chứng chỉ quốc tế như IELTS, SAT, AS, A Level, IB, AP. Đáng chú ý, những mục tiêu này được hỗ trợ bằng ngân sách nhà nước.
Tranh luận về khái niệm 'chuẩn quốc tế'
Ngay sau khi đề án được phê duyệt, nhiều tranh luận đã nổ ra về khái niệm “trường chuyên tiệm cận chuẩn quốc tế”. Trên các diễn đàn giáo dục, nhiều người đặt câu hỏi chuẩn quốc tế được hiểu theo tiêu chí nào: chương trình đào tạo, phương pháp giảng dạy, năng lực ngoại ngữ hay các chỉ số như tỷ lệ học sinh du học, săn học bổng và sở hữu chứng chỉ? Những băn khoăn này xuất phát từ thực tế Hà Nội đã có nhiều trường ngoài công lập triển khai tốt các chương trình quốc tế. Vì vậy, không ít ý kiến đặt vấn đề liệu có cần thêm một mô hình “trường chuyên tiệm cận chuẩn quốc tế” trong hệ thống công lập, hay đây chỉ là sự lặp lại của những gì khối tư thục đang làm.
Trao đổi với Tri Thức - Znews, chuyên gia giáo dục độc lập Bùi Khánh Nguyên cho rằng cần nhìn nhận rõ sự khác biệt về sứ mệnh giữa trường công và trường tư. Theo ông, trường tư có thể cung cấp môi trường giáo dục quốc tế, nhưng không đồng nghĩa hệ thống công lập không cần theo đuổi mục tiêu này. Trường tư thường có những giới hạn cố hữu, đặc biệt là mức học phí cao nên khó tiếp cận số đông, kể cả với học sinh xuất sắc. Đồng thời, các mô hình tư thục thường vận hành theo nhu cầu thị trường, trong khi trường công có lợi thế về tính ổn định và dài hạn bởi ngân sách nhà nước. Vì vậy, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu về nhân lực ngày càng lớn, việc nâng cấp chất lượng giáo dục công lập và xây dựng những mô hình mới là điều cần thiết.
Quan điểm của chuyên gia
Tuy nhiên, theo chuyên gia, điều quan trọng nhất không nằm ở tên gọi “quốc tế”, mà ở việc xác định rõ mô hình này được tạo ra để phục vụ mục tiêu gì, phục vụ nhóm học sinh nào, khác gì với hệ thống hiện hành và sẽ đóng góp ra sao cho chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Bàn luận thêm về khái niệm “chuẩn quốc tế”, ông Nguyên nhận định khái niệm này khá mơ hồ và không được chuẩn hóa trong nghiên cứu giáo dục. Trên thực tế, nó thường được dùng để chỉ các yếu tố như giảng dạy chương trình quốc tế, cấp bằng quốc tế, sử dụng ngoại ngữ trong giảng dạy, có giáo viên nước ngoài, tuyển sinh quốc tế, đạt các kiểm định toàn cầu, hoặc tạo lộ trình vào đại học quốc tế. Tuy nhiên, nếu xem xét đầu ra thực chất, những mô hình này chưa chắc tạo ra sự vượt trội rõ ràng so với hệ thống hiện tại, mà chủ yếu là cải tiến từng phần.
Ông Nguyên cho rằng điều còn thiếu ở hai đề án là một tầm nhìn dài hạn - 50 năm, 100 năm hoặc ít nhất đến 2045 - để hình thành một mô hình “quốc học” hoặc trường tinh hoa mang tầm quốc gia. Ông nhận định mục tiêu giáo dục nên được đặt trên nền tảng mức độ xuất sắc của học sinh tốt nghiệp, thay vì tập trung vào việc triển khai các chương trình như IB, A-Level, SAT hay AP. Đặc biệt, để làm rõ khái niệm “tiệm cận quốc tế”, cần xác định rõ chân dung học sinh tốt nghiệp: “Các em sẽ nằm ở đâu trên thang cạnh tranh toàn cầu?”
Ngay cả mục tiêu “du học” hay “học bổng quốc tế” cũng mang tính thời sự và phụ thuộc vào bối cảnh bên ngoài, vốn nằm ngoài khả năng kiểm soát của nhà trường. Do đó, các thước đo đầu ra cần ổn định hơn, phản ánh năng lực thực chất và dài hạn của học sinh, thay vì các chỉ số mang tính biến động cao. Bên cạnh các chỉ số học thuật, chuyên gia cho rằng các trường còn cần hướng tới những giá trị khó định lượng hơn như bản sắc Việt Nam, tư duy toàn cầu và khả năng đóng góp lâu dài cho xã hội.
Lo ngại về 'chảy máu chất xám'
Liên quan tới lo ngại lấy tỷ lệ du học, học bổng là thước đo có thể khiến giáo dục cuốn vào “xuất khẩu học sinh giỏi”, ông Nguyên cho rằng không nên nhìn vấn đề dưới góc độ “chảy máu chất xám”. Bởi lẽ, nếu môi trường trong nước đủ hấp dẫn và cạnh tranh, “chất xám” sẽ tự quay trở lại, thậm chí Việt Nam còn có thể thu hút nhân lực quốc tế. “Vấn đề quan trọng là mô hình trường tinh hoa này được xây dựng để phục vụ mục tiêu gì”, ông Nguyên nói. Theo ông, nếu mục tiêu cuối cùng là đào tạo những người trẻ có khả năng quay về đóng góp cho đất nước, thì giáo dục không thể chỉ tập trung vào thành tích học thuật hay hồ sơ du học, mà còn phải hình thành ở học sinh lòng tự tôn dân tộc, ý thức công dân và năng lực hội nhập toàn cầu.
“Mục tiêu giáo dục cần đóng vai trò định hướng cho thiết kế chương trình, phương pháp đánh giá, chứ không chỉ là hệ quả phụ”, ông nhấn mạnh.
Đề xuất mô hình 'trường tinh hoa'
Từ những phân tích trên, ông Nguyên đề xuất thay đổi cách tiếp cận dựa trên mô hình “trường chuyên” bằng mô hình “trường tinh hoa” hoặc “trường xuất sắc”. Theo ông, khái niệm “chuyên” hiện nay chủ yếu mang tính tổ chức hành chính, trong khi mục tiêu thực chất nên là đào tạo những học sinh có tiềm năng trở thành cá nhân xuất sắc, đóng góp nổi bật cho Việt Nam trước tiên, sau đó là thế giới. Khi đó, điều cần xây dựng không chỉ là chương trình học hay các chứng chỉ quốc tế, mà còn là một hệ thống thước đo đầu ra đủ sâu để đánh giá năng lực của học sinh ở cả ngắn hạn lẫn dài hạn.
Bên cạnh đó, để cạnh tranh trong hệ sinh thái giáo dục toàn cầu, các trường cũng không thể chỉ phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước. Việc phát triển năng lực tài chính thông qua gây quỹ, huy động nguồn lực xã hội sẽ là yếu tố quan trọng giúp các mô hình trường tinh hoa có đủ nguồn lực để phát triển bền vững.
