Đào tạo tiến sĩ là bậc học cao nhất trong hệ thống giáo dục đại học, cấp bằng tốt nghiệp cho người học. Bậc học này đang được tập trung đào tạo tại nhóm trường công lập, với mức học phí ngày càng tăng. Bài viết phân tích quy mô đào tạo và học phí hiện nay.
Quy mô đào tạo tiến sĩ tăng nhưng chưa đạt kỳ vọng
Cuối tháng 3 vừa qua, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo khoa học quốc gia về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với khoa học xã hội và nhân văn. Tại đây, thông tin được công bố cho thấy cả nước hiện có hơn 95.300 giảng viên, nhưng số giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ và tương đương chỉ đạt khoảng 33%. Riêng lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, giảng viên chủ yếu là thạc sĩ.
Một thống kê khác của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho thấy, năm học 2019-2020, tổng chỉ tiêu tuyển sinh đào tạo trình độ tiến sĩ do các cơ sở đào tạo xác định là 5.111, nhưng toàn hệ thống chỉ tuyển được 1.274 nghiên cứu sinh, tương đương 24,93% so với tổng chỉ tiêu. Đến năm học 2020-2021, chỉ tiêu là 5.056 và tuyển được 1.735 nghiên cứu sinh, đạt 34,32%.
Thống kê cũng cho thấy quy mô đào tạo tiến sĩ những năm gần đây có xu hướng tăng nhưng vẫn ở mức thấp so với trước năm 2017. Năm 2022, quy mô đào tạo tiến sĩ của cả nước chỉ trên 9.000 người, năm 2024 tăng lên mức trên 11.000 người, nhưng vẫn chưa đạt mức gần 15.000 người của năm 2017.
Năm 2026, nhiều trường đại học đã ban hành thông báo tuyển sinh bậc tiến sĩ. Các trường tuyển sinh tập trung ở nhóm trường công lập, với số ngành đào tạo từ 20 đến 30 ngành, nhưng cũng có trường chỉ tuyển sinh vài ngành. Ví dụ, Trường Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh tuyển sinh 334 chỉ tiêu cho 23 ngành trình độ tiến sĩ năm 2026. Thời gian đào tạo 3 năm đối với người có bằng thạc sĩ hoặc bác sĩ nội trú hoặc chuyên khoa cấp 2; 4 năm đối với người có bằng tốt nghiệp đại học. Trường Đại học Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh cũng thông báo tuyển sinh 32 ngành đào tạo bậc tiến sĩ với 135 chỉ tiêu, thời gian đào tạo 3 năm.
Nhiều trường công lập khác chỉ tuyển sinh đào tạo tiến sĩ vài ngành. Trường Đại học Công nghệ thông tin Thành phố Hồ Chí Minh năm nay có 40 chỉ tiêu đào tạo tiến sĩ với 2 ngành: công nghệ thông tin và khoa học máy tính. Ở hệ thống trường tư thục, nhiều trường chưa đào tạo bậc tiến sĩ. Một số trường có số lượng ngành đào tạo tiến sĩ thấp. Trường Đại học Văn Lang có chương trình tiến sĩ ngành khoa học môi trường, thời gian đào tạo 3 năm với người có bằng thạc sĩ và 4 năm với người có bằng đại học loại giỏi trở lên. Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng thông báo tuyển sinh 3 ngành trình độ tiến sĩ gồm: quản trị kinh doanh, tài chính ngân hàng và Việt Nam học. Trường Đại học Nguyễn Tất Thành tuyển sinh 4 ngành trình độ tiến sĩ trong năm 2025.
Học phí nhóm công và tư không chênh lệch nhiều
Nghị định số 238/2025 có hiệu lực từ ngày 3 tháng 9 năm 2025 của Chính phủ quy định về khung học phí các bậc học từ năm học 2025-2026 trở đi. Mức trần học phí đối với đào tạo tiến sĩ của các cơ sở giáo dục đại học công lập được xác định bằng mức trần học phí đào tạo đại học nhân hệ số 2,5 tương ứng với từng khối ngành đào tạo của từng năm học theo các mức độ tự chủ. Học phí bậc đào tạo tiến sĩ tại các trường tư thục do các trường quyết định dựa trên cơ sở đảm bảo chất lượng đào tạo, chi phí vận hành và cơ sở vật chất.
Năm học 2025-2026, Trường Đại học Tôn Đức Thắng thu học phí chương trình đào tạo trình độ tiến sĩ theo niên chế, đóng theo từng học kỳ từ khi nhập học đến khi tốt nghiệp, mức 66,55 triệu đồng/năm. Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh công bố học phí đào tạo tiến sĩ luật khóa 22 (2025-2028) dự kiến: năm thứ nhất 59.625.000 đồng, năm thứ hai 67.125.000 đồng, năm cuối 75.570.000 đồng, tổng toàn khóa trên 200 triệu đồng.
Trường Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh thu học phí năm học 2025-2026 ở mức 80 triệu đồng/năm với các ngành của Trường Y, Trường Dược và khoa Răng-Hàm-Mặt; 64 triệu đồng/năm với các ngành thuộc khoa Y học cổ truyền, Trường Điều dưỡng-Kỹ thuật y học; 55 triệu đồng/năm với khoa Y tế công cộng. Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch thu học phí nghiên cứu sinh năm học 2025-2026 ở mức 84 triệu đồng/năm.
Trong hệ thống Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Bách khoa dự kiến học phí năm học 2026-2027 là 63 triệu đồng/năm và tăng lên 67 triệu đồng/năm vào năm học 2027-2028, tổng toàn khóa khoảng trên dưới 200 triệu đồng. Trường Đại học Công nghệ thông tin có mức thu năm thứ nhất 50 triệu đồng, các năm tiếp theo 53 và 56 triệu đồng. Trường Đại học Kinh tế-Luật thông báo mức thu học phí trình độ tiến sĩ năm 2025 gồm 6 học kỳ, trung bình 27,4 triệu đồng/kỳ, toàn khóa trên 160 triệu đồng; khóa tuyển sinh năm 2026 dự kiến tăng nhẹ lên 59 triệu đồng/năm.
Chi phí đào tạo tiến sĩ ở Việt Nam thấp hơn trung bình một số nước trong khu vực và thế giới. Báo cáo giám sát của Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội khóa XV năm 2023 nêu chi phí đào tạo một tiến sĩ tại các trường đại học công lập hiện nay trung bình khoảng 16 triệu đồng/năm (trừ lĩnh vực khoa học sức khỏe khoảng gần 32 triệu đồng/năm), thấp hơn nhiều so với Anh (15.000-16.000 bảng/năm), Úc (22.000-40.000 AUD/năm), Hà Lan (13.000-20.000 EUR/năm), Singapore (20.000-25.000 SGD/năm), Mỹ (28.000-40.000 USD/năm).
Năm học 2025-2026, học phí đào tạo tiến sĩ của Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh ở mức trên 66,4 triệu đồng/năm với người Việt Nam và trên 73,3 triệu đồng/năm với người nước ngoài. Học phí có thể được điều chỉnh hằng năm nhưng không vượt quá 15% so với năm trước, nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy, đầu tư cơ sở vật chất, tăng chi phí vận hành và phát triển dịch vụ hỗ trợ người học.
Ở nhóm trường tư thục, học phí cũng có mức tương tự hoặc cao hơn không đáng kể. Trường Đại học Văn Lang công bố học phí toàn khóa 145 triệu đồng, trong đó năm thứ nhất 50 triệu đồng, năm thứ hai 45 triệu đồng, năm cuối 50 triệu đồng. Trường Đại học Nguyễn Tất Thành thu học phí toàn khóa chương trình 3 năm dao động từ 180 đến 195 triệu đồng; chương trình 4 năm từ 240 đến 260 triệu đồng. Trường Đại học Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh thu 210 triệu đồng/khóa học/90 tín chỉ. Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng thu 44 triệu đồng/học kỳ. Ngoài học phí, nghiên cứu sinh cần nộp thêm lệ phí xét tuyển đầu vào theo mức khác nhau tùy trường.
