Trong nhiều năm, nông dân Gia Lai quen với cách làm truyền thống: khi cây xuất hiện sâu bệnh thì mua thuốc về phun, ít chú trọng phòng ngừa. Cách làm này tuy đơn giản nhưng chi phí tăng cao, đất đai suy kiệt và cây trồng dễ bị tái nhiễm bệnh. Hiện nay, sự xuất hiện của mô hình quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) đã giúp người dân thay đổi tư duy sản xuất, chuyển từ chữa cháy sang phòng ngừa chủ động.
Điểm khác biệt của IPHM
Điểm khác biệt của IPHM là chú trọng phòng ngừa sớm, thay vì chờ sâu bệnh bùng phát rồi mới chữa. IPHM đưa ra quy trình đồng bộ từ chọn giống khỏe, có khả năng kháng bệnh tốt, thích ứng với điều kiện khí hậu, kết hợp phân hữu cơ và chế phẩm sinh học để cải tạo đất, duy trì độ màu mỡ, đến việc giữ lại các loài côn trùng có lợi, hạn chế sự phát triển của sâu hại. Mô hình kiểm soát côn trùng gây hại bằng phương pháp tự nhiên và chỉ sử dụng thuốc hóa học trong trường hợp dịch hại vượt ngưỡng. Nhờ đó, hệ sinh thái được duy trì cân bằng, đất đai giữ độ màu mỡ, vi sinh vật có lợi phát triển, nông sản giảm tồn dư hóa chất.
Hiệu quả từ thực tế
Trước đây, bà Nguyễn Thị Hương, xã Ia Phí, từng canh tác cà phê hoàn toàn dựa vào kinh nghiệm. Mỗi khi cây bệnh, bà thường mua thuốc về phun. Nhưng từ khi tiếp cận mô hình IPHM, bà mạnh dạn chuyển sang dùng phân hữu cơ, kết hợp chế phẩm sinh học phòng bệnh. Sau vài vụ, bà nhận thấy cây xanh tốt, ít sâu bệnh, chi phí thuốc giảm rõ rệt. Bà Hương chia sẻ: Ban đầu chưa quen, nhưng thấy hiệu quả thì chúng tôi mừng lắm. Nếu được tập huấn kỹ hơn, tôi tin sẽ áp dụng tốt hơn nữa.
IPHM đang được nhân rộng qua các hợp tác xã. Tại xã Đak Đoa, Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Lam Anh đã liên kết với gần 500 hộ dân sản xuất hơn 300 ha cà phê, chanh dây theo hướng hữu cơ. Riêng Tổ cà phê OCOP 4 sao có 37 hộ tham gia trên diện tích 30 ha, áp dụng IPHM từ khâu chăm sóc đến thu hoạch. Ông Lê Hữu Anh, Giám đốc Hợp tác xã, cho biết: Việc kết hợp hữu cơ và IPHM giúp giảm 10-15 triệu đồng/ha chi phí đầu tư, tăng hiệu quả kinh tế và hạn chế tác động xấu đến môi trường. Hợp tác xã thường xuyên tổ chức tập huấn, mời chuyên gia hướng dẫn nhận diện dịch hại sớm, lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp, sử dụng thuốc đúng kỹ thuật. Nhờ đó, không còn tình trạng nông dân phun thuốc tràn lan, vừa tiết kiệm chi phí, vừa bảo vệ hệ sinh thái đồng ruộng.
Giải pháp thích ứng biến đổi khí hậu
Tỉnh Gia Lai hiện có gần 600 nghìn ha diện tích gieo trồng hằng năm. Trong đó, khoảng 255 nghìn ha cây trồng đã được sản xuất theo các tiêu chuẩn tiên tiến như VietGAP, GlobalGAP, 4C, Organic, Rainforest Alliance, FLO, chiếm hơn 43% tổng diện tích gieo trồng. Điều này cho thấy sự chuyển biến mạnh mẽ trong tư duy sản xuất của nông dân địa phương, từ cách làm truyền thống sang hướng tiếp cận hiện đại, an toàn và bền vững.
Tuy nhiên, biến đổi khí hậu khiến thời tiết thất thường, sâu bệnh xuất hiện quanh năm, khiến áp lực sản xuất an toàn ngày càng lớn. Do vậy, việc mở rộng áp dụng mô hình IPHM trở thành giải pháp trọng yếu, giúp duy trì đất khỏe và cây trồng khỏe, hướng tới đầu tư thông minh, giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế. Mô hình này còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, khuyến khích nông dân giám sát đồng ruộng thường xuyên, từ đó hình thành đội ngũ nông dân chuyên nghiệp, có trách nhiệm với sản phẩm và cộng đồng.
Các chuyên gia nông nghiệp nhận định, IPHM là bước đi tất yếu để nông nghiệp Việt Nam nói chung và Gia Lai nói riêng hội nhập sâu rộng với thị trường quốc tế, nơi yêu cầu về an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường ngày càng khắt khe. Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Gia Lai Nguyễn Thị Tố Trân nhấn mạnh, để nông sản của Gia Lai có thể đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, các địa phương cần tập trung xây dựng vùng sản xuất đạt chuẩn, được cấp mã số vùng trồng, đẩy mạnh số hóa dữ liệu trong quản lý để nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng.
Theo định hướng, tỉnh sẽ tiếp tục tổ chức lại sản xuất, phát triển các vùng nguyên liệu tập trung quy mô lớn gắn với chế biến và thị trường tiêu thụ. Các vùng sản xuất này sẽ được định hướng chuyên canh, ứng dụng công nghệ cao, tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn như VietGAP, GlobalGAP, 4C, Rainforest Alliance và hữu cơ. Song song đó, công tác kiểm soát chất lượng sẽ được tăng cường nhằm bảo đảm nông sản Gia Lai có thể cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế.
Kế hoạch hành động đến năm 2030
Trước những hiệu quả từ IPHM, Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai đã xác định áp dụng mô hình quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp vào sản xuất nông nghiệp. Tỉnh đã ban hành kế hoạch hành động giai đoạn 2023-2030 nhằm thúc đẩy ứng dụng IPHM trên các cây trồng chủ lực. Mục tiêu của kế hoạch là đẩy mạnh áp dụng IPHM để chủ động phòng, chống dịch hại, giảm chi phí đầu vào, hạn chế sử dụng hóa chất độc hại, giảm phát thải khí nhà kính, đồng thời nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và hiệu quả sản xuất.
Đến năm 2030, tỉnh phấn đấu trên 80% số xã có đội ngũ nông dân nòng cốt được đào tạo, có kỹ năng và ứng dụng hiệu quả IPHM, đủ khả năng hướng dẫn, phổ biến cho cộng đồng; trên 90% diện tích lúa, rau màu, cây ăn quả, hoa, cây cảnh và trên 70% diện tích bắp, cây công nghiệp áp dụng IPHM; giảm ít nhất 30% lượng thuốc bảo vệ thực vật và 30% lượng phân bón hóa học so với hiện nay.
