Lần đầu tiên, Việt Nam xây dựng một khung nguyên tắc toàn diện nhằm bảo đảm tính trung thực, minh bạch và trách nhiệm trong hoạt động nghiên cứu khoa học. Theo Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN ngày 25/5/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.
Định nghĩa rõ ràng về đạo văn và các hành vi vi phạm
Hướng dẫn đưa ra định nghĩa chi tiết về hành vi đạo văn. Theo đó, đạo văn là việc sử dụng ý tưởng, dữ liệu, kết quả nghiên cứu, sản phẩm trí tuệ hoặc sao chép nội dung, hình ảnh của người khác hay của chính mình mà không trích dẫn đầy đủ, trung thực. Hành vi này cũng bao gồm việc thuê hoặc nhờ người khác thực hiện sản phẩm nhưng công bố dưới tên mình.
Văn bản cũng phân định rõ các hành vi “ngụy tạo dữ liệu”, “giả mạo dữ liệu” và “làm sai lệch bản chất nghiên cứu”. Cụ thể, ngụy tạo dữ liệu là việc bịa ra dữ liệu hoặc kết quả nghiên cứu rồi công bố như thật, trong khi giả mạo dữ liệu là hành vi can thiệp, sửa đổi hoặc lược bỏ dữ liệu theo cách làm sai lệch bản chất nghiên cứu.
Vi phạm đạo đức nghề nghiệp
Ngoài các hành vi liên quan trực tiếp đến công bố khoa học, hướng dẫn còn quy định nhiều vi phạm đạo đức nghề nghiệp khác như: che giấu rủi ro gây hậu quả nghiêm trọng, truyền bá thông tin sai sự thật, tiết lộ dữ liệu nhạy cảm, sử dụng kinh phí và thiết bị nghiên cứu cho mục đích cá nhân, không công khai xung đột lợi ích, hoặc thực hiện nghiên cứu xâm phạm quyền riêng tư, nhân phẩm của cá nhân và cộng đồng.
Đặc biệt, các hành vi như đạo văn, ngụy tạo dữ liệu, che giấu xung đột lợi ích hay làm sai lệch bản chất nghiên cứu được xem là vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học.
Quy định về sử dụng AI trong nghiên cứu
Hướng dẫn dành một điều riêng quy định việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu khoa học. Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh AI chỉ là công cụ hỗ trợ và con người phải chịu trách nhiệm cuối cùng đối với toàn bộ nội dung, dữ liệu và sản phẩm nghiên cứu.
Theo đó, nhà nghiên cứu không được dùng AI để tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật; không sử dụng tài liệu do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng làm nguồn tham khảo khoa học. Người sử dụng AI phải công khai tên công cụ, phiên bản và phạm vi ứng dụng AI trong nghiên cứu; đồng thời ghi rõ những nội dung được tạo hoàn toàn bằng AI. Văn bản cũng yêu cầu không đưa dữ liệu mật hoặc dữ liệu chưa công bố lên các nền tảng AI trái quy định pháp luật.
Hình thức xử lý vi phạm
Tùy theo mức độ vi phạm, cá nhân có thể bị nhắc nhở, cảnh cáo, yêu cầu cải chính hoặc xin lỗi công khai; bị dừng giao chủ trì hoặc tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ; buộc rút bài báo khoa học; hoàn trả hoặc bị thu hồi kinh phí nghiên cứu cùng các danh hiệu, khen thưởng liên quan.
Đặc biệt, các trường hợp nghiêm trọng có thể bị cấm tham gia hoạt động nghiên cứu khoa học trong thời hạn nhất định hoặc vô thời hạn. Ngoài ra, thông tin vi phạm sẽ được cập nhật lên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia, bao gồm tên cá nhân vi phạm, tổ chức công tác, hành vi vi phạm, sản phẩm học thuật bị ảnh hưởng và hình thức xử lý.
