Trung tâm Trẻ em và Phát triển (CCD) thuộc Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam vừa công bố báo cáo tổng kết giai đoạn 2021-2025 của Chương trình giáo dục giới tính TEENYEEU. Báo cáo phác họa bức tranh thực trạng đáng suy ngẫm về giáo dục giới tính cho trẻ vị thành niên tại Việt Nam.
Những câu hỏi thật từ học sinh
"Làm sao để bố mẹ hiểu con hơn?", "Tại sao nhiều người vẫn xem tình dục là điều xấu?", "Làm thế nào để kiểm soát cảm xúc?", "Làm sao biết mình thuộc giới tính nào?"… Đây không phải những dòng tìm kiếm vô danh trên mạng, mà là các câu hỏi thực tế của học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông được ghi nhận trong quá trình khảo sát của chương trình TEENYEEU. Phía sau những câu hỏi tưởng chừng đơn giản ấy là khoảng trống lớn về kiến thức, sự đồng hành và môi trường an toàn mà nhiều đứa trẻ đang phải tự mình xoay xở trong giai đoạn dậy thì.
Thực trạng đáng báo động
Khảo sát của TEENYEEU tại thành phố Đà Nẵng cho thấy, phần lớn học sinh ngại ngùng, sợ bị la mắng nên không dám trò chuyện với cha mẹ về giới tính, dù rất muốn được lắng nghe. Có đến hơn 59% học sinh cho biết đã tiếp cận thông tin về giới và tính dục qua Facebook, TikTok, YouTube… Ở chiều ngược lại, hơn 64% phụ huynh Đà Nẵng thừa nhận muốn tìm hiểu thêm về giáo dục giới tính để đồng hành cùng con. Tuy nhiên, nhiều người vẫn mang tâm lý e ngại, sợ "vẽ đường cho hươu chạy", sợ nói sai hoặc làm trẻ mất đi sự hồn nhiên.
Không chỉ gia đình, nhà trường cũng gặp nhiều lúng túng. Khoảng một nửa giáo viên tham gia khảo sát cho biết thiếu kinh nghiệm tổ chức hoạt động trải nghiệm về giáo dục giới tính; gần 40% chưa biết cách lồng ghép nội dung vào bài giảng và gần 32% thiếu kỹ năng tư vấn cho học sinh, phụ huynh khi xảy ra tình huống thực tế.
Quan niệm sai lầm phổ biến
Bà Vũ Phương Thảo, Giám đốc miền Trung chương trình TEENYEEU, chia sẻ: "Một quan niệm phổ biến rất dễ gây hiểu lầm là giáo dục giới tính đồng nghĩa với việc 'nói với trẻ về quan hệ tình dục'. Chính điều này khiến nhiều bố mẹ e ngại, chọn cách né tránh hoặc nói chung chung mà bỏ qua vai trò then chốt: phải là người thầy đầu tiên cho con về giáo dục giới tính. Tại trường học, vì chưa phải là môn học chính thức nên giáo dục giới tính thường được lồng ghép vào các môn khác, dẫn đến thiếu tính hệ thống và chưa thật sự chạm tới những vấn đề cốt lõi". Trong khi đó, giáo dục giới tính toàn diện còn bao gồm kiến thức về cơ thể, cảm xúc, ranh giới cá nhân, sự tôn trọng và kỹ năng tự bảo vệ bản thân.
Hệ quả từ sự thiếu hụt
Bà Thảo cho rằng, khi gia đình và nhà trường thiếu đối thoại, mạng xã hội sẽ trở thành "người thầy" thay thế của trẻ. Những thiếu hụt trong giáo dục giới tính không chỉ khiến trẻ thiếu kiến thức mà còn làm gia tăng nguy cơ bị xâm hại tình dục. Mới đây, tại thành phố Đà Nẵng, cơ quan chức năng phát hiện trường hợp bé gái chưa đủ 13 tuổi mang thai. Qua điều tra, công an xác định em quen biết và nảy sinh tình cảm với nhiều nam thanh niên thông qua mạng xã hội Facebook. Dù các mối quan hệ được cho là "tự nguyện", cơ quan công an xác định các bị can liên quan phạm tội "Hiếp dâm người dưới 16 tuổi".
"Vụ việc đau lòng này đã không còn là một hiện tượng cá biệt, mà phản ánh đúng thực trạng đáng báo động về xu hướng 'trẻ hóa' độ tuổi quan hệ tình dục hiện nay theo các số liệu khảo sát của WHO và Bộ Y tế công bố. Học sinh không thiếu thông tin về giới tính nhưng lại rất thiếu người hướng dẫn đúng, và đó mới là rủi ro lớn nhất của giáo dục hiện nay. Câu hỏi đặt ra là: chúng ta đã dạy trẻ những gì?", bà Vũ Phương Thảo nói.
TEENYEEU nỗ lực lấp đầy khoảng trống
Theo báo cáo tổng kết giai đoạn 2021 - 2025 của TEENYEEU, gần 50% học sinh cảm thấy khó nói chuyện về giới tính với cha mẹ. Tương tự, gần một nửa phụ huynh cũng không biết nên bắt đầu câu chuyện với con như thế nào. Sự im lặng từ cả hai phía vô tình tạo nên "vùng trống" thông tin ngay trong gia đình. Khi đó, trẻ dễ tìm đến mạng xã hội hoặc bạn bè để giải đáp thắc mắc, trong khi đây lại là những nguồn tiềm ẩn nhiều nội dung sai lệch và nguy cơ bị xâm hại.
TEENYEEU là một trong những đơn vị tiên phong xây dựng hệ sinh thái giáo dục giới tính toàn diện đầu tiên tại Việt Nam, dựa trên hướng dẫn của WHO, UNESCO, SIECUS và bám sát khung chương trình giáo dục giới tính, tình dục toàn diện của Bộ GD-ĐT. Giai đoạn 2021 - 2025, chương trình đã phát triển hơn 320 sản phẩm truyền thông và giáo dục; xây dựng 25 bộ công cụ giáo dục dành cho giáo viên, phụ huynh và học sinh; đồng thời tiếp cận 155 trường học thông qua các khóa đào tạo giáo viên. Bàn triển lãm là sáng kiến độc đáo, nơi hàng trăm học liệu giáo dục giới tính có thể được trưng bày để học sinh tiếp cận một cách trực quan sinh động.
Bà Phí Mai Chi, sáng lập dự án TEENYEEU, cho hay Chatbot AI và kho học liệu số là bước ngoặt để TEENYEEU mở rộng khả năng tiếp cận, không còn bị giới hạn bởi không gian địa lý. "Chúng tôi mong muốn mỗi trẻ em đều có một người bạn đồng hành đáng tin cậy để giúp các em hiểu bản thân, biết tự bảo vệ mình và tôn trọng người khác", bà Chi chia sẻ. Trong giai đoạn tới, TEENYEEU dự kiến tiếp tục mở rộng các câu lạc bộ tại trường học ở Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM và nhiều địa phương khác, đồng thời chuyển giao các bộ công cụ giáo dục giới tính cho các sở giáo dục và trường học có nhu cầu.
