Báo động về nạn mua bán bài báo khoa học
Trong giới học thuật Việt Nam, cái tên Đ.T.N.H. đã trở thành một hiện tượng gây tranh cãi và ám ảnh. Đối với các nhà khoa học chân chính, cái tên này cần phải tránh xa, bởi chỉ cần một lần vấp phải, sự nghiệp và danh dự khó có thể gột rửa sạch sẽ.
Một giảng viên đại học đã chia sẻ câu chuyện đau lòng của mình. Vào những năm 2010, khi việc công bố bài báo quốc tế ở Việt Nam còn sơ khai, ông đã tìm đến Đ.T.N.H. để hợp tác. Sự hợp tác đó giúp ông có bài báo công bố, nhưng hậu quả kéo dài đến tận bây giờ. Sau khi ông được công nhận chức danh phó giáo sư, Đ.T.N.H. đã mượn tên tuổi của ông để làm mồi nhử mời gọi người khác hợp tác.
Nghiêm trọng hơn, có những bài báo ông hoàn toàn không tham gia nhưng vẫn bị Đ.T.N.H. tự ý gắn tên vào. Khi bài báo đó bị rút do sai phạm, dư luận chỉ trích ông, buộc ông phải nhờ đến cơ quan công an để chứng minh sự trong sạch. Đây là bài học xương máu, và mỗi lần nhắc đến Đ.T.N.H., ông vẫn không giấu được sự sợ hãi.
Không chỉ dừng lại ở việc mượn danh, nhiều nhà khoa học liên tục nhận được email mời chào từ Đ.T.N.H. với nội dung quảng bá dịch vụ công bố, hứa hẹn đưa bài đăng lên các hệ thống danh giá như ISI, Scopus. Lời mời chào mang tính thương mại hóa, kiểu như: “Ưu tiên anh chị nào lẹ tay lẹ chân”.
Trong các thư mời, Đ.T.N.H. tự giới thiệu là nghiên cứu sinh chưa hoàn thành tiến sĩ nhưng sở hữu 320-340 bài báo quốc tế và trong nước, trong đó hơn 100 bài thuộc danh mục ISI/Scopus. Ngược lại với sự kỳ thị của giới trí thức, cái tên này lại là cứu cánh cho những người khát khao đứng tên bài báo để lấy thành tích ảo.
Thực trạng bài báo bị rút gia tăng
Theo TS Lê Văn Út, Đại học Văn Lang, thống kê mới nhất từ Web of Science cho thấy năm 2025, Việt Nam công bố 14.880 bài báo WoS, tăng 18,63% so với năm 2024, chiếm 0,53% sản lượng toàn cầu. Tuy nhiên, mặt trái là số bài báo bị rút tăng cao. Tính đến tháng 5/2025, thế giới có 65.637 bài bị gỡ, riêng Việt Nam có 228 bài.
Dữ liệu từ PostPub chỉ ra đa số bài bị gỡ của Việt Nam xuất phát từ sai phạm về liêm chính và đạo đức nghiên cứu. Các tác giả đến từ Iran, Ấn Độ, Saudi Arabia, Hàn Quốc, Iraq, Malaysia, Pakistan thường hợp tác với Việt Nam trong các công trình bị rút, và đa phần các quốc gia này có tỷ lệ gian lận khoa học cao.
Hệ lụy dây chuyền từ việc vi phạm liêm chính
Số lượng bài báo bị rút có xu hướng gia tăng, gây mất uy tín với cộng đồng khoa học quốc tế. Các nhà khoa học chân chính bị vạ lây khi xin tài trợ và hợp tác quốc tế. Sinh viên, nghiên cứu sinh bị ảnh hưởng khi trích dẫn các bài đã bị thu hồi. Nguy cơ các tập san lớn đưa Việt Nam vào danh sách đen hoặc yêu cầu kiểm tra bài gắt gao hơn.
TS Lê Văn Út cho rằng hệ lụy lan tỏa ba cấp độ: cá nhân bị hủy hoại uy tín, cơ sở giáo dục giảm thứ hạng, và quốc gia suy giảm niềm tin từ cộng đồng quốc tế. Nguyên nhân sâu xa là tư duy đốt cháy giai đoạn, kinh tế hóa khoa học, và áp KPI quá cao trong khi nguồn lực hạn chế.
Giải pháp và hướng đi mới
TS Lê Văn Út đề xuất quản trị nghiên cứu theo hướng chuyển giao, tập trung vào giá trị thực thay vì số lượng ảo. Khái niệm chuyển giao cần được hiểu rộng, bao gồm sản phẩm tri thức, danh tiếng và công nghệ, đo lường bằng giá trị cụ thể.
Bộ GD&ĐT đã ban hành Thông tư 26 về chuẩn nghề nghiệp giảng viên đại học, đặt yêu cầu hàng đầu về đạo đức học thuật và liêm chính khoa học. Nhiều trường đại học như Đại học Bách khoa Hà Nội cũng ban hành quy định nghiêm ngặt: cấm mua bán kết quả nghiên cứu, sao chép ý tưởng, và nghiêm trị hành vi ngụy tạo dữ liệu.
Khoa học cần sự trung thực tuyệt đối. Những con sâu như Đ.T.N.H. hay đường dây chạy bài xuyên quốc gia chỉ có thể bị loại bỏ khi môi trường học thuật Việt Nam thực sự coi trọng giá trị thực thay vì những con số ảo.
