Hơn 1,2 triệu học sinh trên cả nước đang bước vào kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026. Bên cạnh câu chuyện điểm số, có một vấn đề quan trọng hơn cần được đặt ra: làm thế nào để bảo đảm quyền lợi của thí sinh trong một kỳ thi vừa nghiêm túc, công bằng, vừa giảm áp lực không cần thiết?
Những ký ức từ quá khứ
Tôi nhớ đến những ngày hè 20-30 năm trước, khi tham gia coi thi tuyển sinh đại học. Trời nóng như nung, sĩ tử khắp cả nước kéo về Hà Nội và các thành phố lớn. Họ vất vả thuê nhà trọ, tìm đường đi lại. Bao nhiêu hệ lụy xảy ra với những cô cậu non nớt, lần đầu ra thành phố với áp lực kinh khủng: không đỗ đại học là cánh cửa tương lai có thể khép lại.
Chỉ một ví dụ: Quy chế yêu cầu thí sinh không được mang điện thoại vào khu vực thi là cần thiết vì sự nghiêm túc. Nhưng những học trò ở quê ra thuê tạm chỗ ngủ nơi phòng trọ đông người, không phải em nào cũng có người thân đi cùng. Các điểm thi không có tủ khóa riêng để thí sinh gửi tư trang. Điện thoại mang theo phải để lại trong đống đồ ngổn ngang ngoài khu vực thi. Không ít em thi xong, chạy ra thì điện thoại đã bị mất. Một sự thảng thốt, thất vọng và bất lực khi mất đi tài sản lớn và phương tiện liên lạc sống còn giữa thành phố xa lạ và đông đúc!
Bài học từ hiện tại
Ngày nay, kỳ thi tốt nghiệp THPT được phần lớn trường đại học lấy làm kết quả tuyển sinh đầu vào, tổ chức ngay tại trường, việc đi lại thuận tiện hơn nhiều. Tuy nhiên, kỳ thi vẫn đầy áp lực và có những rủi ro. Bảo đảm quyền lợi của thí sinh không chỉ là yêu cầu nghiệp vụ của ngành giáo dục mà còn là thước đo của tính nhân văn trong quản trị giáo dục.
Trước hết, quyền lợi của thí sinh được thể hiện ở quyền được tiếp cận thông tin đầy đủ, chính xác và kịp thời. Trong một kỳ thi có quy mô lớn, mọi thay đổi liên quan đến quy chế, hình thức tổ chức hay xét tuyển đều cần được công bố rõ ràng để người học có thời gian chuẩn bị. Không có gì gây áp lực lớn hơn sự mơ hồ. Khi các em hiểu rõ mình cần làm gì, được phép làm gì và được bảo vệ như thế nào, tâm lý sẽ ổn định để tập trung vào học tập, ôn luyện.
Tiếp theo là sự công bằng. Chỉ khi mọi thí sinh đều có cơ hội như nhau để thể hiện năng lực thì kết quả kỳ thi mới thực sự có ý nghĩa. Từ khâu ra đề, in sao, vận chuyển, coi thi, chấm thi cho đến công bố kết quả đều phải được thực hiện nghiêm túc và minh bạch. Tuy nhiên, công bằng không chỉ là chống gian lận hay xử lý vi phạm. Công bằng còn là việc quan tâm đến những học sinh có hoàn cảnh đặc biệt, học sinh vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn, học sinh khuyết tật hay những em chịu ảnh hưởng của thiên tai, dịch bệnh. Một nền giáo dục công bằng là tạo điều kiện để mọi người đều có cơ hội tiếp cận giáo dục và tham gia kỳ thi trong điều kiện phù hợp nhất.
Giảm áp lực, tăng nhân văn
Một kỳ thi nghiêm túc không đồng nghĩa với một kỳ thi căng thẳng. Một kỳ thi được tổ chức tốt hoàn toàn có thể bảo đảm tính nghiêm túc mà vẫn giúp thí sinh cảm thấy an tâm và tự tin. Điều cần giảm là những áp lực không cần thiết.
Đề thi tốt là đề thi giúp nhận diện trình độ người học, khuyến khích khả năng tư duy, phân tích và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Những câu hỏi đánh đố hoặc quá xa rời chương trình học không giúp nâng cao giá trị đánh giá. Khi học sinh tin rằng chỉ cần học thật, hiểu thật, nắm chắc kiến thức là có thể làm được bài, tâm lý thi cử sẽ trở nên nhẹ nhàng hơn rất nhiều.
Bên cạnh đó, công tác tổ chức thi cũng cần hướng tới sự chia sẻ, động viên, khích lệ. Sự nghiêm túc không nằm ở thái độ lạnh lùng hay bầu không khí căng thẳng. Một cán bộ coi thi hoàn toàn có thể thực hiện đúng quy chế nhưng vẫn giữ thái độ chuẩn mực, gần gũi và tôn trọng thí sinh. Những hướng dẫn rõ ràng, những hỗ trợ kịp thời hay đơn giản là một lời động viên đúng lúc cũng có thể giúp các em bình tĩnh hơn trước giờ làm bài.
Mỗi mùa thi, hình ảnh các đội thanh niên tình nguyện, các tổ chức xã hội, phụ huynh và người dân hỗ trợ thí sinh đã trở thành nét đẹp quen thuộc. Những chai nước, sự chỉ dẫn ân cần là thông điệp về sự đồng hành của cộng đồng đối với thế hệ trẻ. Điều đó góp phần tạo nên một môi trường thi cử nhân văn, nơi thí sinh cảm nhận được sự quan tâm và chia sẻ thay vì áp lực.
Kỳ vọng của xã hội
Ở một góc nhìn khác, trong nhiều trường hợp, áp lực lớn nhất đối với học sinh không đến từ đề thi mà từ kỳ vọng của phụ huynh. Mừng là xã hội ngày càng cởi mở, cơ hội nghề nghiệp ngày càng đa dạng. Ngoài cánh cổng trường đại học, giáo dục nghề nghiệp, đào tạo kỹ năng, học tập suốt đời và nhiều mô hình học tập linh hoạt đang mở ra những con đường phát triển khác nhau cho người trẻ. Một xã hội văn minh không đánh giá giá trị con người bằng việc họ đỗ vào trường nào, mà bằng năng lực lao động, khả năng sáng tạo và những đóng góp cho cộng đồng.
Nghiêm túc là yêu cầu của kỳ thi. Nhân văn là yêu cầu của nền giáo dục. Khi hai điểm ấy gặp nhau, chúng ta sẽ có những kỳ thi công bằng, đánh giá thực chất để người trẻ bước vào đời bằng giá trị thật của học vấn và bản lĩnh được hun đúc không chỉ qua một kỳ thi. Đó là mong ước của nhiều bậc phụ huynh và cả xã hội để giáo dục thực sự là quốc sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc.
Tác giả: PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa là Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Giáo dục.
