Johannes Gutenberg, người được mệnh danh là “ông tổ của sách giấy”, vừa xuất hiện trong đề thi Văn tốt nghiệp THPT năm 2026, trích từ cuốn sách Code và Cát - Những quyền lực công nghệ xoay chuyển thế giới. Nhắc đến Gutenberg, thế giới tôn vinh ông là người có phát minh thay đổi hoàn toàn cách công chúng tiếp cận thông tin.
Xuất thân của nhà phát minh vĩ đại
Johannes Gutenberg sinh khoảng năm 1400 tại Mainz (Đức). Cha ông là quý tộc kiêm thương nhân ngành vải, thành viên danh giá của hợp tác xã xưởng đúc tiền tại Mainz. Mẹ ông là người vợ thứ hai, xuất thân từ gia đình bình dân. Do xuất thân của mẹ, Gutenberg không có quyền kế vị cha tại xưởng đúc tiền. Các học giả cho rằng mặc cảm cá nhân đã thúc đẩy ông tìm cách mưu sinh bằng kinh doanh độc lập.
Vì biến động xã hội, ông từng sống ở Strasbourg, tích lũy kinh nghiệm làm thợ kim hoàn và kỹ sư cơ khí. Những kinh nghiệm này giúp ích cho các thử nghiệm sau này về kỹ thuật in ấn, đặc biệt trong việc chế tạo khuôn chữ.
Bối cảnh ra đời của máy in
Thời đó, sách chủ yếu được chép tay, tốn nhiều thời gian, số lượng ít, giá thành cao. Chỉ giới quý tộc, tu viện, thư viện công và đại học mới đủ tiền nhân bản sách. Tầng lớp thượng lưu kiểm soát độc quyền tri thức, giới hạn số lượng ấn bản và kiểm duyệt nội dung.
Năm 1438, Gutenberg thất bại trong kinh doanh kim hoàn do thiên tai. Áp lực tài chính khiến ông dồn sức đầu tư cho ý tưởng máy in, tin rằng sẽ “đổi đời” và trả nợ.
Bốn yếu tố tạo nên máy in hoàn hảo
Phát minh của Gutenberg vượt trội nhờ bốn yếu tố:
- Kỹ thuật in đúc chữ rời: Các chữ cái được đúc hàng loạt, linh hoạt sắp xếp thành câu.
- Hỗn hợp luyện kim: Nhờ kinh nghiệm luyện kim, ông tạo ra hợp kim chuyên dụng đúc chữ sắc nét, bền bỉ.
- Cải tiến máy ép: Dựa trên máy ép rượu vang, ông tạo ra máy in có lực ép phẳng đồng đều.
- Mực in gốc dầu: Thay vì gốc nước, mực dầu bám dính tốt, sắc nét trên giấy.
In Kinh Thánh – kiệt tác của Gutenberg
Nhận thấy tiềm năng in Kinh Thánh, Gutenberg bắt tay thực hiện. Ông đặt mục tiêu bắt chước nét chữ viết tay gothic của các tu sĩ, khiến khối lượng ký tự phải đúc nhiều hơn, độ phức tạp cao hơn. Đến nay, các cuốn Kinh Thánh in bởi Gutenberg vẫn được coi là tuyệt tác về cả mỹ thuật lẫn kỹ thuật.
Tác động đến xuất bản và báo chí
Chưa đầy 50 năm sau phát minh, ở Đức có khoảng 300 nhà in tại 60 thành phố lớn, Italy có nhà in tại 30 thành phố. Đến năm 1500, toàn châu Âu có khoảng 1.120 nhà in, 27.000 đầu sách với trên dưới 10 triệu ấn bản.
Theo nghiên cứu kinh tế học hiện đại, các thành phố sớm tiếp nhận công nghệ in có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao hơn trên 20% so với các thành phố không có nhà in. Sách phổ biến giúp giảm chi phí, thời gian tiếp cận tri thức cho thương nhân, thợ thủ công, kích thích giao thương nội địa và quốc tế.
Phát minh của Gutenberg chuẩn hóa văn bản, giúp các nhà khoa học tự nhiên cùng nghiên cứu trên các văn bản chính xác. Tốc độ phát tán thông tin thúc đẩy khoa học xã hội và nhân văn. Nhiều tác phẩm Hy Lạp, La Mã được in và phổ biến rộng rãi, làm nền tảng tư tưởng cho xã hội.
Máy in thúc đẩy báo chí và truyền thông đại chúng, trở thành biểu tượng cho quyền tự do tiếp cận thông tin. Báo in thu hẹp khoảng cách giai cấp, phổ biến phát kiến của giới tinh hoa tới công chúng, tạo nên đời sống thảo luận sôi nổi.
Di sản vượt thời gian
Phát minh của Gutenberg phá vỡ thế độc quyền thông tin của một nhóm người có đặc quyền. Nhờ tiếp cận tri thức dễ dàng qua xuất bản và báo chí, bất kỳ ai cũng có thể kế thừa tri thức nhân loại và nảy ra ý tưởng mới. Ngày nay, khi thế giới chuyển đổi số, nguyên lý cốt lõi của máy in Gutenberg – phá vỡ rào cản tiếp cận tri thức – vẫn là động lực dẫn dắt văn minh nhân loại.
