Israel và Iran: Hai quỹ đạo phát triển trái ngược tại Tây Á
Nằm ở trung tâm khu vực Tây Á, Israel và Iran là hai quốc gia sở hữu vị thế địa chính trị đặc biệt, nhưng lại phát triển theo những quỹ đạo hoàn toàn khác biệt. Một bên là quốc gia diện tích khiêm tốn bên bờ Địa Trung Hải, nổi bật với nền kinh tế công nghệ cao, bên kia là cường quốc lục địa rộng lớn, sở hữu nguồn tài nguyên dồi dào cùng di sản văn minh kéo dài hàng nghìn năm.
Israel: Quốc gia nhỏ với sức mạnh công nghệ vượt trội
Tọa lạc ở rìa phía đông Địa Trung Hải, Israel nằm tại ngã ba kết nối châu Á, châu Phi và châu Âu. Với diện tích khoảng 20.330 km², quốc gia này nhỏ hơn đáng kể so với nhiều nước láng giềng, nhưng lại có cấu trúc địa hình đa dạng hiếm thấy.
Theo từ điển bách khoa Encyclopaedia Britannica, lãnh thổ Israel được chia thành bốn vùng chính:
- Dải đồng bằng ven biển Địa Trung Hải là nơi tập trung phần lớn dân cư và hoạt động kinh tế.
- Phía đông là Thung lũng Jordan.
- Vùng đồi núi trung tâm kéo dài từ Galilee xuống phía nam.
- Sa mạc Negev chiếm gần 60% diện tích miền Nam, tạo nên sự tương phản rõ rệt về cảnh quan.
Điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, đặc biệt là tình trạng khan hiếm nước, từ lâu đã trở thành thách thức sống còn. Lượng mưa trung bình mỗi năm dao động từ 25 mm ở miền Nam đến khoảng 1.120 mm tại miền Bắc. Các chuyên gia địa lý cho rằng chính áp lực tài nguyên đã thúc đẩy Israel đi đầu trong công nghệ xử lý và tái chế nước.
Hệ thống tưới nhỏ giọt cùng công nghệ khử mặn nước biển hiện đại giúp quốc gia này duy trì sản xuất nông nghiệp và đáp ứng nhu cầu đô thị trong điều kiện tự nhiên bất lợi.
Nền kinh tế công nghệ cao và giáo dục tiên tiến
Dữ liệu năm 2024 của World Bank cho thấy GDP bình quân đầu người của Israel đạt 54.176,7 USD, thuộc nhóm cao trong khu vực và trên thế giới. Nền kinh tế thị trường định hướng công nghệ cao được xem là động lực chính cho tăng trưởng.
Theo giới phân tích, lợi thế lớn nhất của Israel nằm ở hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Các lĩnh vực mũi nhọn bao gồm phần mềm, thiết bị điện tử, công nghiệp quốc phòng và chế tác kim cương. Những năm gần đây, việc phát hiện các mỏ khí tự nhiên ngoài khơi cũng giúp quốc gia này gia tăng mức độ tự chủ năng lượng.
Tại Israel, giáo dục được coi là nền tảng phát triển dài hạn. Báo cáo của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) ghi nhận 50,5% dân số trong độ tuổi 25-64 của Israel sở hữu bằng cấp bậc cao, cao hơn mức trung bình 41,5% của khối OECD.
Hệ thống giáo dục phổ thông gồm ba cấp tiểu học (lớp 1-6), trung học cơ sở (7-9) và trung học phổ thông (10-12). Tổ chức UNESCO đánh giá cao mức đầu tư ngân sách cho giáo dục và nghiên cứu khoa học, đặc biệt tại các trường đại học hàng đầu như Đại học Hebrew và Technion.
Theo các chuyên gia tại Trung tâm Taub, chính phủ Israel đang rót hàng tỷ NIS vào những lĩnh vực then chốt như khoa học lượng tử, dữ liệu lớn và y học cá thể hóa nhằm duy trì lợi thế cạnh tranh toàn cầu.
Iran: Cường quốc lục địa với di sản văn minh lâu đời
Ở phía đông Israel, Iran trải rộng trên diện tích hơn 1,648 triệu km², xếp thứ 17 thế giới. Là trung tâm của đế chế Ba Tư hùng mạnh thời cổ đại, quốc gia này nằm giữa Biển Caspian ở phía bắc và Vịnh Ba Tư, Vịnh Oman ở phía nam, tạo nên vị thế địa chiến lược quan trọng trong khu vực.
Theo mô tả của Encyclopaedia Britannica, phần lớn lãnh thổ Iran là cao nguyên khô hạn được bao quanh bởi các dãy núi lớn. Phía bắc là dãy Alborz với đỉnh Damavand cao 5.671 m, ngọn núi cao nhất cả nước. Phía tây là dãy Zagros, đóng vai trò như bức tường tự nhiên ngăn cách với vùng Lưỡng Hà.
Khí hậu Iran biến đổi từ cận nhiệt đới ẩm ven bờ Caspian đến điều kiện khô hạn tại các sa mạc Dasht-e Kavir và Lut. Trong bối cảnh thiếu nước kéo dài, hệ thống qanat, mạng lưới hầm dẫn nước ngầm cổ đại được các nhà khảo cổ và UNESCO xem là kỳ quan kỹ thuật thủy lợi.
Nền kinh tế dựa trên tài nguyên và thách thức giáo dục
Iran nắm giữ khoảng 10% trữ lượng dầu mỏ và 15% trữ lượng khí đốt toàn cầu, thường được ví như một “siêu cường năng lượng”. Tuy nhiên, dưới tác động của các lệnh trừng phạt quốc tế, nước này đang triển khai chiến lược giảm phụ thuộc vào dầu thô.
Báo cáo Khoa học 2021 của UNESCO ghi nhận sự gia tăng mạnh của các doanh nghiệp dựa trên tri thức tại Iran. Trong giai đoạn 2014-2017, xuất khẩu hàng công nghệ cao tăng gấp 5 lần. Chính phủ đã thành lập hàng trăm trung tâm đổi mới sáng tạo và vườn ươm khởi nghiệp tại các trường đại học nhằm hỗ trợ thanh niên.
Dù vậy, nền kinh tế vẫn đối diện nhiều sức ép. Lạm phát được ước tính ở mức cao, khoảng 40% vào năm 2026, trong khi tỷ lệ thất nghiệp thanh niên và tình trạng chênh lệch giữa đào tạo lý thuyết với nhu cầu thực tế của thị trường lao động vẫn là bài toán nan giải.
Trong lĩnh vực giáo dục phổ cập, Iran đạt tỷ lệ biết chữ 97% ở nhóm 15-24 tuổi, không có chênh lệch đáng kể giữa nam và nữ. Ngân sách dành cho giáo dục chiếm khoảng 18-22% chi tiêu công.
Ở bậc đại học, số lượng nghiên cứu sinh tiến sĩ tăng gấp ba kể từ năm 2007, đưa Iran vào nhóm quốc gia có tỷ lệ sinh viên trên lực lượng lao động cao nhất thế giới. Các ngành thế mạnh bao gồm kỹ thuật, công nghệ nano và công nghệ sinh học.
Di sản văn hóa và vị thế khu vực
Bên cạnh kinh tế và giáo dục, Iran còn được xem là một trong những trung tâm văn minh lâu đời của nhân loại. Quốc gia này hiện đứng thứ 10 toàn cầu về số lượng Di sản Thế giới được UNESCO công nhận, với 29 địa danh.
Từ kinh đô cổ Persepolis của đế chế Achaemenid đến những khu vườn Ba Tư tinh tế, mỗi di sản đều phản ánh chiều sâu lịch sử và tư duy thẩm mỹ. Từ những cột đá khổng lồ đến bức phù điêu tinh xảo, Persepolis không chỉ là tàn tích mà còn là biểu tượng quyền lực của đế chế Ba Tư.
Kết luận
Israel và Iran, dù cùng thuộc khu vực Tây Á, nhưng đại diện cho hai mô hình phát triển hoàn toàn khác biệt. Israel chứng minh rằng một quốc gia nhỏ bé có thể vươn lên thành cường quốc công nghệ nhờ vào đổi mới sáng tạo và đầu tư mạnh mẽ vào giáo dục.
Trong khi đó, Iran với diện tích rộng lớn và nguồn tài nguyên dồi dào, đang nỗ lực vượt qua các thách thức kinh tế và chính trị để phát huy tiềm năng từ di sản văn minh lâu đời và nguồn nhân lực chất lượng cao. Sự tương phản giữa hai quốc gia này không chỉ phản ánh sự đa dạng của khu vực Tây Á, mà còn là bài học về cách các quốc gia có thể lựa chọn những con đường phát triển khác nhau dựa trên điều kiện tự nhiên, lịch sử và chiến lược quốc gia.
