Thư viện Joanina thuộc Đại học Coimbra (Bồ Đào Nha) không chỉ là một kiệt tác kiến trúc Baroque mạ vàng, mà còn là một môi trường lưu trữ đặc biệt, nơi tri thức cổ xưa được bảo vệ bởi một cơ chế tự nhiên thuần túy. Thay vì sử dụng hóa chất, thư viện đã thiết lập một hệ sinh thái cộng sinh độc đáo, sử dụng loài dơi để bảo vệ các bản thảo 300 năm tuổi.
Những vệ binh bóng đêm
Khi những cánh cửa gỗ nặng nề khép lại, một ca làm việc đặc biệt bắt đầu. Những “nhân viên” ở đây không chấm công, không đòi lương, nhưng đã bền bỉ thực hiện sứ mệnh bảo tồn suốt ba thế kỷ. Đó là đàn dơi sống trong các kẽ hở của kiến trúc đá cổ.
Sách cổ là một kho báu về mặt sinh học đối với côn trùng. Giấy làm từ sợi bông hoặc lanh chứa cellulose, bìa sách làm từ da cung cấp protein, và các chất kết dính gốc tinh bột là nguồn carbonhydrat dồi dào. Đối với bướm đêm hay bọ cánh cứng, những cuốn sách này là một bàn tiệc thịnh soạn. Để bảo vệ những cuốn sách quý, mỗi đêm, đàn dơi rời khỏi các kẽ hở để tuần tra các hành lang. Một cá thể dơi có khả năng tiêu thụ lượng côn trùng tương đương trọng lượng cơ thể mình chỉ trong một đêm.
Mối quan hệ cộng sinh kỳ lạ
Bầy dơi tiêu diệt côn trùng ngay khi chúng bắt đầu chu kỳ sinh sản, ngăn chặn sự bùng phát dịch bệnh ngay từ gốc rễ mà không cần đến một giọt hóa chất nào. Sự kết hợp này tạo nên một mối quan hệ cộng sinh kỳ lạ: Thư viện cung cấp nơi trú ẩn an toàn, và đổi lại, loài dơi bảo vệ sự tồn vong của các bản thảo lịch sử.
Quy trình quản lý nghiêm ngặt
Tuy nhiên, việc chung sống với loài dơi đòi hỏi một quy trình quản lý nghiêm ngặt. Để ngăn chặn tác động ăn mòn từ guano (phân dơi) vốn có tính axit cao đối với bề mặt gỗ và đá cổ, các nhân viên phải thực hiện một nghi thức mỗi tối: Phủ những tấm da thú dày lên các bàn đọc sách mạ vàng. Sáng sớm hôm sau, trước khi đón những vị khách đầu tiên, toàn bộ không gian sẽ được vệ sinh sạch sẽ, trả lại vẻ tĩnh lặng và trang nghiêm vốn có. Quy trình này đã diễn ra lặp đi lặp lại trong hơn 300 năm, biến Joanina thành một minh chứng sống động cho việc vận dụng khéo léo các quy luật tự nhiên vào bảo tồn di sản.
Trong một kỷ nguyên mà chúng ta quá phụ thuộc vào công nghệ cao, Thư viện Joanina nhắc nhở rằng đôi khi giải pháp bền vững nhất lại nằm ở những gì nguyên bản nhất. Những vệ binh bóng đêm này vẫn sẽ tiếp tục ca trực của mình, lặng lẽ và miệt mài, chừng nào những trang sách cổ còn cần sự bảo vệ của chúng.
