Giáo dục đại học Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ với những thay đổi mang tính đột phá trong quy chế đào tạo. Phóng viên đã có cuộc trao đổi với lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo để hiểu rõ hơn về triết lý đằng sau những cải cách này.
Thưa ông, những chính sách mà ngành giáo dục thảo luận gần đây đang nhận được nhiều sự quan tâm của dư luận bởi hàng loạt điểm mới mang tính đột phá. Trong đó, một số quy chế về đào tạo đại học được xem là có thay đổi lớn. Triết lý nào đứng sau sự đổi mới lần này?
Giáo dục đại học trải qua một thời gian dài đào tạo theo niên chế trước khi chuyển đổi sang phương thức đào tạo theo tín chỉ. Khi tổ chức đào tạo theo tín chỉ, chúng ta cũng chưa khai thác hết các yếu tố tích lũy của phương thức này trong hoạt động đào tạo đúng tinh thần học tập suốt đời. Nếu nhìn rộng ra, đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật của một quy chế đào tạo mà phản ánh sự thay đổi trong tư duy phát triển giáo dục đại học.
Trong nhiều năm, hệ thống giáo dục chủ yếu ghi nhận kết quả khi người học hoàn thành toàn bộ chương trình và nhận bằng tốt nghiệp. Nhưng trong bối cảnh tri thức liên tục thay đổi, công nghệ phát triển rất nhanh, yêu cầu của thị trường lao động ngày càng đa dạng, cách tiếp cận đó không còn phù hợp hoàn toàn. Dự thảo Quy chế đào tạo các trình độ của giáo dục đại học lần này đưa ra quy định về chứng chỉ giáo dục đại học, cho phép ghi nhận kết quả hoàn thành từng học phần hoặc một phần chương trình đào tạo.
Quy định này cụ thể hóa Điều 26 của Luật Giáo dục đại học số 125/2025/QH15. Chứng chỉ giáo dục đại học là chứng chỉ thuộc hệ thống giáo dục quốc dân, xác nhận kết quả học tập giáo dục đại học đã tích lũy của người học. Người học có thể tích các học phần và đạt các yêu cầu về chuẩn đầu ra được cấp chứng chỉ giáo dục đại học. Chứng chỉ giáo dục đại học để hoàn thành chương trình đào tạo cấp văn bằng, công nhận kết quả tích lũy của người học cho các mục tiêu khác nhau như chuyển đổi giữa các học phần tương đương, giữa các chương trình đào tạo hay phục vụ mục đích nghề nghiệp, tích lũy kiến thức chuyên môn, nâng cao kỹ năng, bổ sung nghiệp vụ… Người học không phải học lại những gì mình đã biết, đã làm được; thay vào đó có thể tích lũy từng bước để hoàn thiện hành trình học tập của mình. Đây cũng là nền tảng quan trọng để xây dựng xã hội học tập và thúc đẩy học tập suốt đời - một yêu cầu tất yếu trong thế kỷ XXI.
Một nội dung khác cũng đang được xã hội quan tâm là việc lần đầu tiên Dự thảo đặt ra những nguyên tắc về sử dụng trí tuệ nhân tạo trong giáo dục đại học. Bộ nhìn nhận AI như một thách thức hay một cơ hội, thưa ông?
Chúng ta phải nhìn nhận đây là cơ hội và cả thách thức. Trong trường hợp nào cơ hội cũng lớn hơn thách thức. Việt Nam là quốc gia có truyền thống hiếu học của dân tộc kết hợp thời kỳ dân số vàng, nhu cầu học tập và khát vọng vươn lên của người Việt chúng ta chưa bao giờ ngừng nghỉ. Đó là sức mạnh nội sinh để chúng ta đủ sức vượt qua các thách thức công nghệ mới.
Thay bằng việc tiếp cận theo cách thức truyền thống, chúng ta cần tận dụng lợi thế của công nghệ, thay đổi nhận thức, đổi mới tư duy trong cách dạy và học. Cả thầy và trò đều phải khai thác, tận dụng AI để phục vụ việc dạy và học, để AI vừa là người trợ lý, công cụ hỗ trợ, vừa là sự cạnh tranh để vượt lên trên “bộ óc nhân tạo”. Vì thế, hãy chung sống, hãy sử dụng. Theo từng cấp độ khác nhau mà cùng khai thác sử dụng AI khác nhau, phục vụ việc dạy và học chất lượng, hiệu quả.
Dự thảo có quy định các nguyên tắc về minh bạch, công bằng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền sở hữu trí tuệ và liêm chính học thuật trong sử dụng AI. Tận dụng tối đa lợi thế gắn với kiểm soát tác động tiêu cực của công nghệ để nâng cao chất lượng, hiệu quả và tiếp cận công bằng trong giáo dục đại học. Những quy định này cũng đòi hỏi các trường đại học phải bảo đảm những giá trị truyền thống và những cải cách trong phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá: Khả năng cảm thụ, tư duy phản biện, năng lực sáng tạo, giải quyết vấn đề và trách nhiệm xã hội… thì AI không thể thay thế con người.
Nhiều chuyên gia cho rằng, những quy định mới đang hướng tới mô hình đại học mở, đại học số. Đây có phải là xu hướng mà giáo dục đại học Việt Nam đang theo đuổi?
Chúng ta cũng không lãng mạn đến mức có ngay các đại học số hay đại học ảo trong tương lai gần 3 - 5 năm tới vì đại học không chỉ là dạy và học mà còn nghiên cứu khoa học, phát triển, triển khai và truyền bá tri thức. Việc triển khai mô hình giáo dục số như là cấu phần trong chuỗi hoạt động giáo dục đại học của một trường đại học hiện hữu. Như vậy, chúng ta đang hướng tới một hệ thống giáo dục đại học mở, linh hoạt, kết nối và có khả năng học tập suốt đời trong một trung tâm nghiên cứu khoa học, phát triển tri thức.
Giới hạn không gian và thời gian học tập không còn có ý nghĩa nhiều. Người học không chỉ học trong giảng đường truyền thống mà học tập đa dạng: trên môi trường số, trải nghiệm, học từ doanh nghiệp, học từ thực tiễn nghề nghiệp. Hệ thống giáo dục phải thích ứng với thực tế đó, thầy và trò cũng phải thích ứng với những thay đổi đó. Vì vậy, Dự thảo tiếp tục hoàn thiện các quy định về đào tạo trực tuyến, đào tạo kết hợp, giáo dục đại học số, văn bằng số và chuyển đổi tín chỉ. Dù học theo hình thức nào thì nguyên tắc cốt lõi là chất lượng đào tạo phải được bảo đảm như nhau. Xa hơn nữa là tạo điều kiện để mọi người dân có cơ hội tiếp cận giáo dục đại học thuận lợi hơn, linh hoạt hơn nhưng vẫn bảo đảm chất lượng và chuẩn mực học thuật.
Các chuyên gia kiểm định trải nghiệm không gian số tại Phòng thực hành ngành Bảo tàng học và Thông tin thư viện - Trường đại học Văn hóa Hà Nội.
Có thể thấy, Dự thảo Quy chế đào tạo đại học chỉ là một trong nhiều văn bản quan trọng mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng hoặc ban hành gần đây. Ông có thể cho biết thêm thông tin về các nhóm văn bản đã và đang xây dựng đồng bộ với Quy chế đào tạo?
Đối với hoạt động giáo dục đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang rà soát và hoàn thiện đồng bộ hệ thống cơ chế, chính sách từ tuyển sinh, xác định số lượng tuyển sinh, xây dựng và phát triển chương trình đào tạo, tổ chức đào tạo, chuẩn nghề nghiệp giảng viên, giảng viên đồng cơ hữu, đào tạo liên thông giữa các trình độ, tài nguyên giáo dục mở,… Các dự thảo Thông tư đang xây dựng, sửa đổi nhiều thông tư bảo đảm sự nhất quán, giảm đầu mối, giảm tối đa thủ tục hành chính.
Điểm xuyên suốt của các chính sách này là tạo không gian kiến tạo phát triển; khai thác tối đa năng lực của thầy và trò; chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang quản trị chất lượng; từ kiểm soát đầu vào sang chú trọng kết quả đầu ra; từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực tư duy và năng lực sáng tạo của người học và nhất là hướng tới chất lượng, hiệu quả của hoạt động đào tạo. Đây không phải những điều chỉnh riêng lẻ mà là một quá trình đổi mới có tính hệ thống nhằm tạo dựng nền giáo dục hiện đại, mở và hội nhập quốc tế.
Những đổi mới đó sẽ góp phần hiện thực hóa các chủ trương của Đảng, nhất là Nghị quyết số 71-NQ/TW như thế nào, thưa ông?
Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo - đặt ra những yêu cầu rất lớn đối với phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Giáo dục đại học là nòng cốt phát triển nhân lực trình độ cao, nhân tài, thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Những điều chỉnh thay đổi từ chính sách, quy định về tổ chức đào tạo, đầu tư, hỗ trợ người học đã và đang triển khai đồng bộ nhằm hướng tới một mục tiêu chung: đào tạo những con người có tri thức, có năng lực đổi mới sáng tạo, có khả năng học tập suốt đời và thích ứng với một thế giới biến động rất nhanh.
Chúng ta đang bước vào một giai đoạn phát triển mới của đất nước. Giáo dục không chỉ có nhiệm vụ truyền thụ tri thức mà còn phải chuẩn bị nguồn nhân lực tinh hoa, nguồn nhân lực chiến lược cho tương lai. Tôi tin rằng, với sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước cùng những đổi mới đang được triển khai đồng bộ, giáo dục Việt Nam sẽ có những bước phát triển mạnh mẽ hơn, đóng góp thiết thực vào mục tiêu xây dựng đất nước hùng cường, thịnh vượng trong kỷ nguyên phát triển mới.
Khúc Hồng Thiện (thực hiện)
