Học sinh trung học cơ sở (THCS) tại Trung Quốc đang có thêm nhiều cơ hội được miễn thi tuyển sinh lớp 10 nhờ các chương trình giáo dục liên thông và cải cách thi cử đang được triển khai rộng rãi. Kỳ thi tuyển sinh lớp 10, hay còn gọi là zhongkao (trung khảo), từ lâu được xem là một trong những cột mốc học thuật quan trọng nhất trong cuộc đời học sinh Trung Quốc, vì nó quyết định việc các em có được vào trường trung học phổ thông (THPT) hay phải theo học trường nghề. Theo tờ Sixth Tone, tỷ lệ học sinh trúng tuyển trên toàn quốc hằng năm chỉ dao động quanh mức 60%. Năm 2025, tỷ lệ này đạt 62,36%, theo số liệu từ Bộ Giáo dục Trung Quốc.
Mô hình liên thông từ tiểu học lên THPT
Để giảm áp lực thi cử, thành phố Thành Đô ở phía tây nam Trung Quốc đã triển khai chương trình thí điểm giáo dục liên thông 12 năm tại 8 trường, bao gồm cả công lập và tư thục, từ tháng 9 năm ngoái. Theo đó, những học sinh tham gia các lớp giáo dục liên thông này có thể học lên thẳng bậc THPT mà không cần phải trải qua kỳ thi tuyển sinh lớp 10. Tuy nhiên, các em vẫn có quyền rời chương trình để tham gia thi tuyển nếu muốn, như tờ China Daily đưa tin.
Cơ quan chức năng giải thích rằng cải cách này nhằm xây dựng một lộ trình giáo dục xuyên suốt từ tiểu học đến THPT, chuyển trọng tâm từ điểm số sang phát triển toàn diện cho học sinh. Thành phố Thượng Hải cũng có kế hoạch liên thông tương tự, với mục tiêu thống nhất thiết kế chương trình giảng dạy và tối ưu hóa việc chia sẻ nguồn lực giữa các cấp học, như phòng thí nghiệm, thư viện và các khóa học chuyên biệt, trong bối cảnh số lượng tuyển sinh biến động. Thành phố này hướng tới phát triển các trường trung học tích hợp, kết hợp giữa trường THCS và trường THPT hiện hữu, để phục vụ mục đích này.
Tuy nhiên, chính quyền cả hai thành phố đều nhấn mạnh việc triển khai chương trình liên thông không đồng nghĩa với việc bãi bỏ kỳ thi tuyển sinh lớp 10 trên toàn thành. Giới chức cho rằng phân luồng là điều cần thiết để hỗ trợ các nhóm học sinh có năng lực khác nhau, đồng thời mở rộng cơ hội việc làm và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Do đó, giáo dục nghề nghiệp được xem là một phần quan trọng trong toàn bộ hệ thống giáo dục.
Các sáng kiến cho phép miễn thi lớp 10 cũng đã xuất hiện tại nhiều thành phố khác, mặc dù phần lớn chỉ dành cho học sinh xuất sắc. Tuy nhiên, một số địa phương đang mở rộng cơ hội cho cả những em có học lực trung bình. Ví dụ, Bắc Kinh từ năm 2022 đã thử nghiệm mô hình tuyển sinh THPT đa dạng hơn, cho phép học sinh có điểm tổng kết từ mức "B" trở lên được nộp hồ sơ xét vào một số trường thông qua hình thức phỏng vấn. Một số trường riêng lẻ cũng triển khai lộ trình học thẳng từ THCS lên THPT mà không cần thi lớp 10, nhưng quy mô các chương trình này còn hạn chế và thường do những trường có tỷ lệ chọi không cao thực hiện.
Việc bãi bỏ thi tuyển sinh lớp 10 từ lâu đã là mong muốn của nhiều phụ huynh Trung Quốc, những người lo lắng con mình có thể bị buộc phải học trường nghề nếu kết quả thi không tốt. Giáo dục nghề nghiệp thường bị gắn với định kiến "giáo dục hạng thấp" hoặc chỉ dành cho học sinh bị loại khỏi con đường học thuật.
Ông Xiong Bingqi, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Giáo dục Thế kỷ 21 tại Trung Quốc, cho rằng việc bỏ thi lớp 10 đòi hỏi những cải cách mang tính cấu trúc sâu rộng hơn, bao gồm xóa bỏ hệ thống phân cấp trường học và thu hẹp khoảng cách giữa giáo dục phổ thông và giáo dục nghề nghiệp. "Chừng nào hệ thống các trường THPT tinh hoa vẫn còn tồn tại, nỗi lo về thi lớp 10 sẽ vẫn chưa thể giảm bớt", ông nhận định.
Giảm số môn thi lớp 10
Một động thái đáng chú ý khác nhằm giảm áp lực thi cử là việc nhiều địa phương Trung Quốc loại bỏ môn sinh học và địa lý khỏi hệ thống tính điểm trong kỳ thi lớp 10, bắt đầu từ năm 2027. Điều này diễn ra trong bối cảnh học sinh tiểu học ở một số tỉnh, thành phải học tới 11 môn mỗi tuần, còn số môn học ở bậc THCS tăng lên đến 15.
Tỉnh Cát Lâm là địa phương mới nhất công bố cải cách này vào ngày 17.3. Theo thông báo của Sở Giáo dục tỉnh, từ năm sau, môn sinh và địa sẽ không còn được tính vào tổng điểm thi lớp 10. Thay vào đó, hai môn này sẽ được đánh giá thông qua hình thức thi đề mở, với kết quả thể hiện bằng xếp loại chữ cái thay vì điểm số cụ thể.
Những cải cách tương tự cũng đang được triển khai trên khắp Trung Quốc. Thành phố Hoàng Sơn, tỉnh An Huy, sẽ bỏ sinh và địa khỏi điểm thi lớp 10, thay vào đó yêu cầu học sinh chỉ cần đạt mức "đạt" là đủ điều kiện vào các trường THPT tốp đầu. Thành phố Cát An thuộc tỉnh Giang Tây áp dụng hình thức thi trên máy tính cho hai môn này, và kết quả thi chỉ mang tính tham khảo.
Trong khi đó, thành phố Tương Đàm tại tỉnh Hồ Nam giảm số môn tính điểm xuống còn 8 với tổng điểm tối đa 655, loại môn sinh và địa khỏi hệ thống tính điểm, đồng thời mở rộng hình thức thi đề mở và tăng chỉ tiêu tuyển sinh cho các trường khó khăn.
Ông Gao Hang, Phó hiệu trưởng Trường Giáo dục, Đại học Nhân dân Trung Quốc, cho biết mô hình giảm số môn thi ngày càng phổ biến và nhiều địa phương khác cũng đang cân nhắc thực hiện các cải cách tương tự. Các cải cách thường bao gồm ba yếu tố chính: chuyển một số môn từ hình thức "thi" sang "đánh giá", chuyển từ thi đề đóng sang thi đề mở, và thay điểm số bằng hình thức xếp loại theo chữ cái.
"Những biện pháp này giúp giảm áp lực học tập và áp lực giảng dạy trong nhà trường, đồng thời giảm bớt lo âu vì cạnh tranh từng con điểm. Bởi trước đây, chỉ cần chênh lệch một điểm cũng có thể khiến hàng trăm học sinh có thứ hạng khác nhau", ông Hang chia sẻ.
Song song với việc giảm số môn thi, nhiều địa phương Trung Quốc cũng đang mở rộng quy mô tuyển sinh và tăng chỉ tiêu vào các trường THPT. Hồi tháng 1, huyện Thặng Tứ thuộc thành phố Chu Sơn (tỉnh Chiết Giang) thậm chí có động thái táo bạo hơn, thu hút sự chú ý của toàn quốc khi tuyên bố xóa sổ chức năng phân luồng của kỳ thi lớp 10, bảo đảm tất cả học sinh THCS đủ điều kiện đều có thể vào học các trường THPT trên địa bàn.
