Vào tháng 5 năm 2023, tại một giảng đường của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), một người đàn ông tóc bạc bước lên bục giảng như ông đã làm suốt hơn sáu thập kỷ trước đó. Trên bảng, Gilbert Strang viết một phép tính đơn giản: 3 + 2 + 61 = 66. Một phép toán không đánh đố, nhưng đủ để khiến không gian lặng đi.
Cuộc đời bình dị bên bảng phấn
Gilbert Strang sinh năm 1934 tại Chicago, trong một gia đình bình thường. Thuở nhỏ, ông không phải là thần đồng toán học, dù ông sớm bị hấp dẫn bởi niềm vui khám phá những quy luật đằng sau các bài toán. Sau khi tốt nghiệp MIT và nhận bằng tiến sĩ tại Đại học California, Los Angeles, Strang quay trở lại MIT năm 1959 khi mới 25 tuổi. Và rồi, ông ở lại đó suốt phần đời còn lại, để giảng dạy môn Đại số tuyến tính - nền tảng cho mọi kiến thức về học máy, vật lý lượng tử, trí tuệ nhân tạo…
Trong khi nhiều giáo sư liên tục chuyển trường để tìm kiếm cơ hội tốt hơn, Strang gần như chưa bao giờ nghĩ đến chuyện rời đi. Văn phòng làm việc của ông nằm trong hành lang quen thuộc của MIT, nơi các thế hệ sinh viên vẫn thấy ông xuất hiện mỗi ngày với tập giáo án trên tay.
Những người từng tiếp xúc với Strang thường ngạc nhiên vì sự giản dị của ông. Một cựu sinh viên từng nhận xét: “Ông ấy khiến bạn cảm thấy mình thông minh hơn, chứ không phải khiến bạn thấy ông ấy thông minh đến mức nào”. Đó là một năng lực hiếm có. Strang dạy học để người khác tin rằng họ cũng có thể hiểu được những điều tưởng như rất phức tạp.
Mở cánh cửa tri thức cho thế giới
Đầu những năm 2000, MIT triển khai dự án OpenCourseWare, với mục tiêu đưa các bài giảng và học liệu lên internet miễn phí. Khi ấy, chưa ai hình dung được khái niệm học trực tuyến sẽ phát triển mạnh mẽ như ngày nay. Nhiều người nghi ngờ: Tại sao phải chia sẻ miễn phí những gì sinh viên MIT phải trả rất nhiều tiền để được học? Nhưng Strang lập tức ủng hộ. Ông cho phép ghi hình toàn bộ khóa học Đại số tuyến tính của mình.
Những chiếc máy quay đặt ở cuối lớp học ghi lại cảnh vị giáo sư tóc bạc say sưa viết bảng, giải thích ma trận, vector và các phép biến đổi tuyến tính bằng giọng nói chậm rãi, gần gũi. Không hiệu ứng hình ảnh, không đồ họa bắt mắt, không kỹ xảo. Chỉ có một người thầy và một bảng phấn. Và điều đó đủ để phép màu xảy ra.
Sinh viên trên khắp thế giới, từ Ấn Độ, Việt Nam, Brazil, Nigeria, Ai Cập hay bất kỳ nơi nào có internet, đều bắt đầu tìm đến những bài giảng ấy. Hàng triệu lượt xem xuất hiện. Nhiều kỹ sư, nhà khoa học dữ liệu và chuyên gia trí tuệ nhân tạo sau này thừa nhận: Họ học nền tảng toán học từ Gilbert Strang trước cả khi đặt chân vào đại học.
Ông vô tình trở thành một trong những giáo viên trực tuyến nổi tiếng nhất thế giới, nhưng điều thú vị là Strang dường như không mấy quan tâm đến sự nổi tiếng đó. Trong các cuộc phỏng vấn, ông thường nói về niềm vui khi nhận được những lá thư từ nửa vòng Trái đất: “Tôi không rõ mình nổi tiếng đến đâu, nhưng tôi mừng khi có người là công nhân muốn học thêm kiến thức, có người là giáo viên trung học, có người đã ngoài 50 tuổi mới bắt đầu học đại số tuyến tính. Tất cả họ tìm đến bài giảng của tôi, đối với tôi, đó là phần thưởng lớn hơn mọi giải thưởng học thuật”. Ông cũng từng nói rằng, giáo dục đẹp nhất khi nó có thể đến với bất cứ ai muốn học. Vì vậy, nhiều người gọi ông với danh xưng “người mở cánh cửa MIT cho cả thế giới”.
Bài giảng chia tay
Điều khiến Gilbert Strang được yêu quý không chỉ là kiến thức, mà còn là cách ông đối xử với sinh viên. Trong một lớp học đông hàng trăm người, ông vẫn cố gắng tạo cảm giác như đang trò chuyện với từng cá nhân. Ông thường xuyên đặt câu hỏi, tự trả lời rồi lại đặt thêm câu hỏi khác. Ông không giảng như một người đang đọc kết quả cuối cùng, mà như thể đang cùng sinh viên đi tìm lời giải.
Nhiều sinh viên vẫn nhớ mãi những câu chuyện hài hước bất ngờ trong giờ học. “Có lần, ngay buổi học đầu tiên, ông viết số điện thoại văn phòng lên bảng rồi nói: “Nếu tôi đến muộn hơn 10 phút, hãy gọi cho tôi”. Chúng tôi đã nghĩ đó chỉ là câu đùa. Vài tuần sau, ông thật sự đến muộn gần nửa giờ. Bước vào lớp, việc đầu tiên ông hỏi là: “Vì sao các em không gọi tôi?” Cả lớp phá lên cười”, một sinh viên kể lại trên mạng xã hội. Dù là môn học khô khan và khó nhằn, giảng đường của ông vẫn luôn đông cứng sinh viên.
Những ký ức nhỏ như vậy xuất hiện dày đặc trong hồi ức các thế hệ học trò. Một cựu sinh viên MIT khác từng mô tả ông là “người có tâm hồn giống như ánh mặt trời”. Một đồng nghiệp nhận xét rằng Strang luôn đối xử với sinh viên yếu và sinh viên xuất sắc với cùng một sự tôn trọng. Trong môi trường học thuật cạnh tranh bậc nhất thế giới, đó là điều không dễ dàng. Có lẽ, chính sự tử tế ấy đã tạo nên sức hút đặc biệt của ông.
Ngày nghỉ hưu của Gilbert Strang không giống một buổi chia tay thông thường. Nó được phát trực tiếp một cách bí mật. Khắp internet, hàng nghìn cựu sinh viên từ nhiều quốc gia cùng tham gia để tặng món quà tri ân cho người thầy giản dị. Hôm ấy, dưới phần bình luận, hàng triệu người đã tham gia trò chuyện: Có người kể rằng mình vượt qua môn toán nhờ các video của ông. Có người nói sự nghiệp khoa học dữ liệu của họ bắt đầu từ khóa học Đại số tuyến tính miễn phí trên mạng. Có người chưa từng gặp ông ngoài đời, nhưng vẫn xem ông là người thầy quan trọng nhất trên hành trình học tập.
Trong giảng đường hôm ấy, những tràng pháo tay kéo dài, những đôi mắt ngấn lệ, hướng về một người đã dành trọn vẹn phần lớn cuộc đời mình để đứng trước bảng phấn và giải thích những điều khó hiểu nhất bằng ngôn ngữ đơn giản nhất.
Ở thời đại mà thành công thường được đo bằng quyền lực, tài sản hay sức ảnh hưởng trên mạng xã hội, câu chuyện của Gilbert Strang lặng lẽ minh chứng một điều: Đôi khi, mỗi cá nhân có thể thay đổi thế giới từ những điều bình dị thuộc về chức phận của mình. Và rồi, từ những hạt mầm ấy, hàng triệu cuộc đời có thể mở ra những con đường mới. Đó chắc chắn là di sản đẹp nhất của một người thầy.
Khi được hỏi điều gì khiến ông tự hào nhất, Gilbert Strang không nhắc đến những công trình nghiên cứu hay danh hiệu học thuật. Ông chỉ nói: “Dạy học khiến cuộc đời thật tuyệt vời”.
