Tại Tọa đàm “Tiết kiệm điện mùa cao điểm: Trách nhiệm và giải pháp”, ông Hà Đăng Sơn – Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và Tăng trưởng xanh cho rằng tiết kiệm điện đã trở thành tư duy phổ biến trong khối doanh nghiệp, nhưng vẫn tồn tại khoảng trống lớn ở nhóm hộ tiêu dùng dân cư.
Doanh nghiệp đã tiết kiệm, hộ dân còn lãng phí
Theo ông Sơn, với doanh nghiệp, tiết kiệm điện “đánh trực tiếp vào túi tiền”, gắn với chi phí và rủi ro sản xuất, nên nhận thức đã tương đối rõ ràng. Tuy nhiên, ở khu vực dân cư - chiếm khoảng 30% nhu cầu điện - vẫn tồn tại nhiều quan niệm chưa phù hợp. Ông nêu thực tế về tư duy “tôi có tiền thì tôi được dùng nhiều” dẫn đến việc chưa nhận thức đầy đủ tác động của tiêu dùng điện tới hệ thống.
Theo phân tích, khi sử dụng điện vượt ngưỡng công suất hợp lý, hệ thống phải huy động các nguồn điện đắt đỏ hơn, kéo theo chi phí đầu tư và vận hành tăng cao. Tuy vậy, giá điện bán lẻ hiện vẫn được kiểm soát và còn mang tính bù chéo, chưa phản ánh đầy đủ chi phí công suất.
Quan niệm “dùng nhiều phải rẻ” gây khó cho ngành điện
Một vấn đề khác là quan niệm “dùng nhiều thì phải rẻ”. Ông Sơn cho rằng cách hiểu này khiến nhiều người tiêu dùng khó chấp nhận đặc thù ngành điện – nơi chi phí không giảm tuyến tính theo sản lượng như hàng hóa thông thường. Ông nhấn mạnh, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) nhiều lần khẳng định “tiết kiệm điện là nguồn năng lượng đầu tiên (first fuel)”, song nhận thức này vẫn chưa lan tỏa mạnh trong cộng đồng do người dân chưa nhìn thấy rõ cấu trúc chi phí điện.
Ngoài ra, ông Sơn chỉ ra một số hạn chế khác như cơ chế điều chỉnh phụ tải chưa có khung tài chính rõ ràng; thói quen đầu tư thiết bị giá rẻ nhưng hiệu suất thấp; và đặc biệt là thiếu văn hóa đo lường tiêu thụ điện. “Bạn không thể quản lý cái mà bạn không đo đạc được”, ông dẫn lại nguyên lý quản trị phổ biến, nhấn mạnh vai trò của dữ liệu trong kiểm soát tiêu dùng năng lượng.
Áp lực lên hệ thống điện ngày càng lớn
Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Đặng Hải Dũng – Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) cho biết hệ thống điện Việt Nam đang chịu áp lực rất lớn từ tăng trưởng kinh tế. Theo ông Dũng, thời gian gần đây công suất cực đại của hệ thống đã vượt 58.000 MW, trong khi sản lượng điện có những ngày vượt mốc 1 tỷ kWh. Đây là mức tiêu thụ rất cao, phản ánh rõ đà tăng trưởng mạnh của nền kinh tế.
Ông nhấn mạnh mối quan hệ trực tiếp giữa tăng trưởng GDP và nhu cầu năng lượng: “Khi kinh tế tăng trưởng, nhu cầu điện cho sản xuất, kinh doanh và đời sống cũng tăng tương ứng”. Với mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức cao trong giai đoạn tới, nhu cầu điện được dự báo tiếp tục tăng mạnh. Tuy nhiên, ngành năng lượng đang đối mặt nhiều thách thức, đặc biệt là biến động địa chính trị toàn cầu khiến chuỗi cung ứng năng lượng bị gián đoạn, kéo theo giá điện, than, dầu, khí biến động mạnh.
Bên cạnh đó, các cơ chế thương mại xanh như CBAM hay European Green Deal đang đặt ra yêu cầu giảm phát thải trong sản xuất điện, buộc Việt Nam phải tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, điều này cũng làm gia tăng độ phức tạp trong vận hành hệ thống do phụ thuộc thời tiết.
Tiết kiệm điện – giải pháp “rẻ nhất” cho an ninh năng lượng
Từ góc nhìn vận hành hệ thống, ông Ngô Sơn Hải – Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) nhấn mạnh tiết kiệm điện không chỉ giúp giảm chi phí cho người dân mà còn mang ý nghĩa chiến lược đối với an ninh năng lượng quốc gia. Ông cho biết, với tốc độ tăng trưởng hiện nay, mỗi năm hệ thống cần bổ sung khoảng 4.000–5.000 MW công suất mới. Trong khi đó, để xây dựng các nguồn điện lớn như điện gió ngoài khơi hay điện khí LNG, thời gian chuẩn bị và vận hành có thể kéo dài 3–4 năm.
“Chỉ cần tiết kiệm khoảng 2% công suất tiêu thụ đã tương đương giảm nhu cầu đầu tư khoảng 1.000 MW,” ông Hải phân tích, cho rằng đây là giải pháp nhanh, hiệu quả và ít tốn kém hơn nhiều so với đầu tư nguồn điện mới.
Theo ông, hệ thống điện phải huy động theo thứ tự từ nguồn giá rẻ đến nguồn giá cao. Khi nhu cầu tăng, các nguồn đắt đỏ buộc phải vận hành nhiều hơn, làm tăng chi phí chung. Vì vậy, tiết kiệm điện giúp giảm áp lực huy động nguồn giá cao, qua đó tối ưu chi phí toàn hệ thống.
EVN hiện đã triển khai nhiều công cụ hỗ trợ người dân và doanh nghiệp theo dõi và tối ưu hóa tiêu thụ điện thông qua hệ thống dữ liệu trực tuyến và các cổng thông tin chăm sóc khách hàng.
Khuyến nghị sử dụng điều hòa ở 26°C và hạn chế dùng giờ cao điểm
Ông Hải khuyến nghị trong mùa nắng nóng, đặc biệt với thiết bị điều hòa vốn chiếm tỉ trọng tiêu thụ lớn, người dân nên cài đặt nhiệt độ khoảng 26°C để cân bằng giữa hiệu quả làm mát và tiết kiệm điện. Đồng thời, cần hạn chế thất thoát hơi lạnh bằng cách đóng kín không gian sử dụng và bảo dưỡng thiết bị định kỳ để duy trì hiệu suất.
Với các không gian không cần điều hòa, nên ưu tiên thông gió tự nhiên hoặc các giải pháp chống nóng thụ động. Người dân và doanh nghiệp cũng được khuyến nghị hạn chế sử dụng đồng thời nhiều thiết bị công suất lớn trong khung giờ cao điểm, thường từ 18h đến 22h–23h vào mùa hè. Ông nhấn mạnh: không phải hạn chế sử dụng điện, mà là phân bổ hợp lý để giảm áp lực cho hệ thống.
Ngoài ra, EVN khuyến khích lựa chọn thiết bị có hiệu suất năng lượng cao. Dù chi phí đầu tư ban đầu có thể cao hơn, nhưng hiệu quả tiết kiệm điện giúp hoàn vốn sau vài năm vận hành. Các công cụ tính toán trực tuyến hiện nay cũng hỗ trợ người dùng đánh giá hiệu quả đầu tư và tiêu thụ điện.
