Chỉ từ vài nghìn đồng, thậm chí 1.000 đồng một tấm, người dùng có thể sở hữu loạt ảnh check-in sân golf, bữa tối omakase, resort cao cấp hay những khoảnh khắc đời thường được dàn dựng sẵn để đăng lên mạng xã hội như trải nghiệm của chính mình.
Dịch vụ phông bạt nở rộ
Tại Việt Nam, những bài đăng quảng cáo bán ảnh sống ảo với nội dung tương tự bất ngờ xuất hiện dày đặc trên Threads, thu hút hàng chục nghìn lượt tương tác. Tại Trung Quốc, mô hình này đã phát triển thành thị trường thực sự. Theo South China Morning Post, trên nhiều sàn thương mại điện tử, người dùng có thể mua các gói ảnh được quảng cáo là 'ảnh đời thường thực tế' với giá chỉ 1-8 nhân dân tệ (khoảng 3.500-28.000 đồng). Mỗi gói thường chứa hàng nghìn bức ảnh về du lịch, bữa ăn sang trọng, mua sắm, chơi golf, trượt tuyết. Một số gian hàng quảng cáo sở hữu hơn 7.000 ảnh độ phân giải cao với giá chưa tới 1 nhân dân tệ.
Không dừng ở việc bán ảnh có sẵn, nhu cầu tạo dựng hình ảnh giàu có còn hình thành cả hệ sinh thái dịch vụ đi kèm. Một công ty tại Moscow (Nga) từng cho thuê chuyên cơ riêng đậu dưới mặt đất chỉ để chụp ảnh, với giá khoảng 11.000-14.000 ruble (4-5 triệu đồng) một buổi. Tại Mỹ, xuất hiện các studio mô phỏng khoang nội thất máy bay tư nhân, giá thuê chỉ khoảng 64 USD mỗi giờ (1,6 triệu đồng).
Ảnh giả, cảm xúc thật
Trao đổi với Tri Thức - Znews, chuyên viên tâm lý Đào Lê Tâm An (nghiên cứu sinh tâm lý học, Đại học Sư phạm TP.HCM) cho rằng dưới góc độ tâm lý học thần kinh, việc nhiều người sẵn sàng chi tiền mua trải nghiệm ảo bắt nguồn từ khao khát được công nhận. Một nghiên cứu trên tạp chí Frontiers in Human Neuroscience từng chỉ ra: khi nhận được phản hồi tích cực như lượt thích hay lời khen trên mạng xã hội, não bộ kích hoạt vùng nhân hạt (nucleus accumbens), tạo cảm giác hưng phấn như nhận được tiền. Những người có vùng não phản ứng mạnh với lời tán dương trực tuyến sẽ càng có xu hướng tự quảng bá bản thân bằng ảnh xa hoa ngụy tạo.
Tuy nhiên, cuộc chạy đua xây dựng hình ảnh lý tưởng kéo theo hệ lụy tâm lý. Khảo sát của Viện nghiên cứu Pew (2018) cho thấy 24% thanh thiếu niên đánh giá mạng xã hội mang tác động xấu. Trong đó, 15% chỉ trích mạng xã hội làm bóp méo thực tế, tạo lăng kính phi lý về cuộc sống viên mãn; 12% cảm thấy mệt mỏi vì áp lực đồng lứa. 'Chính những bức ảnh check-in nhà hàng sang trọng hay xe sang vay mượn vẫn từng ngày gieo rắc sự tự ti và áp lực tâm lý vô hình cho người xem', ông An nói.
Cái giá của sự hào nhoáng
Theo chuyên viên tâm lý Đào Lê Tâm An, việc liên tục tiếp xúc với những 'thước phim nổi bật' trên mạng xã hội dễ đẩy người trẻ vào trạng thái ngộ nhận cảm xúc. Người xem cảm thấy ai cũng có cuộc sống viên mãn, chỉ riêng mình chật vật. Một nghiên cứu trên Journal of Social and Clinical Psychology (2014) chỉ ra rằng việc dành quá nhiều thời gian lướt mạng tạo thói quen tự động so sánh bản thân với người khác, bất kỳ hình thức so sánh nào cũng là tác nhân gia tăng triệu chứng trầm cảm.
Về dài hạn, việc đắm chìm và tìm kiếm sự công nhận từ trải nghiệm 'vay mượn' tác động sâu sắc đến cách nhìn nhận giá trị thực của bản thân. Dữ liệu từ nghiên cứu trên tạp chí Emerging Adulthood (2014) cho thấy những người chưa định hình rõ bản sắc cá nhân rất dễ mượn mạng xã hội để đắp nặn 'cái tôi giả tạo', phản ánh khao khát nhận được sự tung hô từ đám đông.
Theo ông An, để tránh rơi vào góc nhìn cực đoan, người dùng cần hai kỹ năng: thấu cảm với người khác và định hình ranh giới cá nhân vững chắc. Việc mua trải nghiệm ảo không gây ảnh hưởng tiêu cực diện rộng hay vi phạm pháp luật. Một bạn trẻ muốn thử cảm giác hóa vai thành hình mẫu nào đó có thể đăng ảnh 'phông bạt' nhưng sau đó nhận ra đây không phải là mình, hoặc biến sự hưng phấn thành động lực phấn đấu. Nếu người dùng không có động cơ lừa đảo, trục lợi thì việc cần làm là chia sẻ, động viên, không quy chụp hay phán xét.
Thanh thiếu niên cũng cần trang bị kỹ năng phản biện, phân định thực và ảo. 'Chúng tôi thường gợi mở cho học sinh phản tư theo hướng: sau thành công đó, có lẽ họ đã phải trải qua nhiều thử thách và chông gai, để thấy rằng mọi kết quả đều kết tinh từ sự cố gắng của chính mình', ông An nói.
