Theo số liệu mới nhất từ Microsoft trong báo cáo "Global AI Diffusion", Việt Nam đạt mức ứng dụng AI 26,5% đến hết quý 1/2026, tăng từ 23,5% của năm 2025. Dù còn cách xa Singapore dẫn đầu với 63,4%, Việt Nam vượt Malaysia (21,8%), Philippines (20,1%) và Thái Lan (12,4%). Người Việt thực hiện 7,5 tỷ phiên truy cập ứng dụng AI, tương đương mỗi ngày gần 1,6 triệu giờ và hơn 41 triệu phiên. Sensor Tower ghi nhận trong nửa đầu 2025, người Việt dùng 283 triệu giờ cho ứng dụng GenAI.
Những tiện ích và mặt trái của AI trong đời sống
Các ứng dụng AI tạo sinh phổ biến như ChatGPT, Gemini, DeepSeek, Grok có thể gợi ý câu trả lời, viết thay, tạo hình ảnh, mô phỏng giọng nói và trò chuyện như bạn bè. Tuy nhiên, lượng thông tin khổng lồ, nội dung cá nhân hóa và sự hiện diện của AI trong học tập, công việc, giải trí khiến con người luôn phải phản hồi, cập nhật, theo kịp. Hệ quả là tâm trí khó có khoảng lặng, sự tập trung bị chia nhỏ, cảm xúc bị cuốn theo thông tin gây lo lắng, tò mò hoặc kích thích nhất thời.
Chánh niệm giúp làm chủ công nghệ
Từ góc nhìn Phật giáo, chánh niệm (sati trong tiếng Pāli) là sự giữ tâm ý vào khoảnh khắc hiện tại, không phán xét hay mất tập trung. Trong kỷ nguyên AI, chánh niệm là thái độ sử dụng công nghệ có ý thức, tận dụng tiện ích nhưng không giao phó hoàn toàn suy nghĩ và quyết định cho máy móc. AI có thể hỗ trợ tìm kiếm thông tin, gợi ý ý tưởng, xử lý công việc, nhưng không thể thay thế trải nghiệm sống, sự thấu cảm, trách nhiệm đạo đức và phán đoán cá nhân.
Biết dừng lại để kiểm chứng
Một biểu hiện quan trọng của chánh niệm khi dùng AI là biết dừng lại để kiểm chứng. Câu trả lời mạch lạc chưa chắc chính xác; lời khuyên xuôi tai không thể thay thế chuyên gia trong các vấn đề sức khỏe, tâm lý hay quyết định quan trọng. Mỗi người cần tự hỏi, tự phản biện: thông tin này có hạn chế, mặt trái gì không?
Nhận diện trạng thái bản thân khi tìm đến AI
Chánh niệm cũng là nhận diện trạng thái của chính mình khi tìm đến AI. Có lúc con người dùng AI để giải tỏa áp lực, tìm lời động viên, giãi bày điều khó nói, mang lại cảm giác nhẹ nhõm nhất thời. Tuy nhiên, khi cô đơn, khủng hoảng hoặc bế tắc, điều cần thiết hơn là kết nối thật với người thân, bạn bè, chuyên gia tâm lý hoặc cộng đồng đáng tin cậy. Máy móc phản hồi nhanh nhưng không thể thay thế sự lắng nghe và chia sẻ giữa con người.
Để có một đời sống lành mạnh giữa thời đại AI
Không thể để AI thay thế hoàn toàn việc học, suy nghĩ và sáng tạo; không để thuật toán quyết định toàn bộ điều mình đọc, xem hay cảm nhận. Mỗi người cần giữ những khoảng thời gian nghỉ ngơi cho tâm trí, không bị công nghệ chi phối. AI càng phát triển, yêu cầu về trách nhiệm con người càng lớn. Công nghệ giúp công việc nhanh hơn, tri thức gần hơn, ý tưởng mở rộng hơn, nhưng chỉ khi giữ được sự tỉnh táo, khả năng kiểm chứng và quyền làm chủ cảm xúc, con người mới biến AI thành công cụ phục vụ cuộc sống, thay vì phụ thuộc. Giữ chánh niệm giữa dòng chảy AI là lựa chọn để bảo vệ sự tập trung, nuôi dưỡng tư duy độc lập, gìn giữ các mối quan hệ thật và sống có trách nhiệm trong thế giới thông tin thượng vàng hạ cám.
