Quan điểm "tiết kiệm quá cũng là một sự lãng phí thu nhập" đang ngày càng phổ biến trong giới trẻ, khi họ cho rằng kiếm tiền không chỉ để tích lũy cho tương lai mà còn để tận hưởng cuộc sống hiện tại. Điều này tạo nên mâu thuẫn thế hệ rõ rệt trong cách nhìn nhận về tiền bạc.
Mâu thuẫn thế hệ vì tư duy dùng tiền khác biệt
Priyadarshi Kumar (22 tuổi), mới tốt nghiệp Viện Công nghệ Ấn Độ, nhớ lại cuộc trò chuyện với cha khi anh muốn mua một chiếc iPhone trị giá 80.000 Rs (khoảng 24 triệu đồng). Cha anh hoàn toàn không hiểu vì sao một người trẻ lại muốn bỏ số tiền lớn như vậy cho một chiếc điện thoại. Điều tương tự xảy ra khi anh đề cập đến việc dùng tiền đi du lịch cùng bạn bè thay vì chờ đi du lịch kỳ với gia đình. Trong khi cha tin rằng tiền nên được tiết kiệm cho những cột mốc lớn như mua nhà hay kết hôn, Kumar lại có định nghĩa khác về sự an toàn tài chính: có đủ tiền để tận hưởng cuộc sống như cách mình muốn.
Shivam Kumar (26 tuổi), một kỹ sư phần mềm tại Nutanix (Ấn Độ), được nuôi dạy với triết lý "tiết kiệm càng nhiều càng tốt, tránh những khoản chi không cần thiết". Nhưng khi bước vào tuổi trưởng thành, anh dần hình thành quan điểm mới. Anh vẫn để dành tiền và đặt mục tiêu tích lũy tài sản, song đồng thời cũng tin rằng "không tiêu tiền là đang lãng phí thu nhập". Theo Kumar, tiền cần được sử dụng để tạo ra những trải nghiệm đáng nhớ, thay vì chỉ nằm yên trong tài khoản. Anh thừa nhận đôi khi vẫn cảm thấy day dứt vì điều mình muốn và điều mình được bố mẹ dạy chẳng mấy khi có điểm giao nhau. Mỗi lần đi ăn tối với bạn bè hay chi tiền cho một chuyến đi ngắn, anh đều tự hỏi liệu mình có đang làm bố mẹ thất vọng hay không. Tuy nhiên, anh tin rằng hạnh phúc hiện tại không nên bị đánh đổi hoàn toàn để lấy một tương lai quá xa.
Prachi Kumari (24 tuổi), nhân viên chăm sóc khách hàng, cho biết cha mẹ cô dần nhận ra rằng trải nghiệm và sức khỏe tinh thần không phải là sự xa xỉ, còn cô cũng hiểu việc cha mẹ luôn nhấn mạnh chuyện tiết kiệm không phải vì lo lắng thái quá, mà xuất phát từ những trải nghiệm cá nhân của họ. Theo Prachi, cả hai quan điểm đều có giá trị. Tiết kiệm mang lại sự ổn định, nhưng con người cũng cần những trải nghiệm giúp học hỏi, trưởng thành và tìm thấy niềm vui mà tiền bạc không thể đo đếm hoàn toàn.
Thấy được gì từ tư duy tiêu tiền của giới trẻ?
Theo các chuyên gia tài chính, sự khác biệt trong tư duy tiêu dùng của người trẻ so với các thế hệ trước phản ánh bối cảnh kinh tế hoàn toàn khác nhau. Rohit Mahajan, nhà sáng lập kiêm CEO của công ty tư vấn tài chính plutos ONE, cho biết trước đây, sự ổn định tài chính thường được định nghĩa bằng việc mua nhà sớm, có công việc ổn định, không có nợ và tích lũy đều đặn trong nhiều năm. Trong khi đó, thế hệ Gen Z đánh giá thành công qua nhiều yếu tố hơn như sự linh hoạt, trải nghiệm, sức khỏe tinh thần, cân bằng giữa công việc và cuộc sống hay khả năng tự chủ, thay vì chỉ tập trung vào quyền sở hữu tài sản. Theo ông, điều này không đồng nghĩa người trẻ đang thiếu trách nhiệm với tiền bạc. Họ chỉ đang xây dựng những mục tiêu tài chính phù hợp hơn với hoàn cảnh kinh tế và xã hội hiện tại.
Adhil Shetty, CEO của BankBazaar, cũng cho rằng con đường sự nghiệp ngày nay không còn tuyến tính như trước, nguồn thu nhập đa dạng hơn và người trẻ có nhiều công cụ tài chính hiện đại hơn so với cha mẹ ở cùng độ tuổi. Ông dẫn số liệu cho thấy nhà đầu tư dưới 30 tuổi hiện chiếm khoảng 40% tổng số nhà đầu tư đăng ký trên Sở Giao dịch Chứng khoán Quốc gia Ấn Độ (NSE), tăng mạnh so với mức 23% của năm 2019. Điều này cho thấy người trẻ không né tránh trách nhiệm tài chính mà ngược lại, họ tiếp cận việc đầu tư sớm hơn các thế hệ trước.
Bên cạnh đó, mạng xã hội cũng góp phần thay đổi cách người trẻ nhìn nhận về tiền bạc. Hình mẫu "con nhà người ta" xuất hiện ở khắp nơi trên các nền tảng trực tuyến. Luôn có ai đó đi du lịch nhiều hơn, kiếm được nhiều tiền hơn hay sở hữu cuộc sống hoàn hảo hơn. Điều này khiến không ít người chi tiêu cho trải nghiệm cá nhân như mua vé concert, đồ hiệu hay những chuyến du lịch và coi đó là cách khẳng định thành công, ngay cả khi điều đó có thể ảnh hưởng đến kế hoạch tài chính dài hạn. Tuy nhiên, theo Adhil Shetty, những nội dung tài chính trên internet đã giúp nhiều người lần đầu tiếp cận các khái niệm như quỹ đầu tư định kỳ, điểm tín dụng hay đầu tư cá nhân. Nhưng ranh giới giữa nội dung truyền cảm hứng và lời khuyên tài chính đáng tin cậy ngày càng mong manh. Những video về lối sống xa hoa thường không cho người xem thấy các khoản nợ hoặc áp lực tài chính phía sau.
Góc nhìn tâm lý và sự cân bằng
Ở góc độ tâm lý học, Puja Roy, chuyên gia tâm lý, cho rằng tiền chưa bao giờ chỉ là những con số. Tiền còn gắn với cảm giác an toàn, sự hy sinh, tình yêu, trách nhiệm và cả bản sắc cá nhân. Vì thế, những cuộc tranh luận về chi tiêu giữa cha mẹ và con cái thực chất thường phản ánh sự khác biệt trong trải nghiệm sống nhiều hơn là khác biệt về giá trị. Theo bà, việc xem sức khỏe tinh thần và sự an toàn tài chính như hai mục tiêu đối lập sẽ chỉ tạo ra xung đột không cần thiết. Trên thực tế, con người hoàn toàn có thể theo đuổi cả hai nếu biết xây dựng kế hoạch hợp lý.
Bà nhấn mạnh điều quan trọng nhất có lẽ không phải là chọn tiết kiệm hay tận hưởng, mà là tìm được sự cân bằng giữa hai điều đó. Tiền có thể tạo ra cảm giác an toàn cho tương lai, nhưng cũng là công cụ giúp mỗi người sống trọn vẹn hơn ở hiện tại. Với nhiều người trẻ, chi tiêu hợp lý không còn bị xem là đối lập với tiết kiệm, mà chính là một phần của chiến lược tài chính bền vững.
