57% dân số thế giới (khoảng 4,6 tỷ người) truy cập Internet qua thiết bị di động vào cuối năm 2023, theo báo cáo The Mobile Economy 2024 của GSMA. Một thử nghiệm 24 giờ không smartphone của nữ sinh viên tại Hà Nội đã phơi bày mức độ phụ thuộc của con người vào công nghệ.
Một ngày không smartphone: từ thời tiết đến học tập
Linh, 20 tuổi, sinh viên tại Hà Nội, bắt đầu thử thách bằng cách tắt nguồn điện thoại và để lại nhà. Không có ứng dụng dự báo thời tiết, cô bước ra đường mà không mang áo mưa. Chưa đầy 30 phút sau, một cơn mưa bất chợt khiến hành trình đến trường trở nên vất vả. Không thể đặt xe công nghệ, Linh phải đi bộ đến điểm xe buýt, chờ đợi và làm chậm toàn bộ lịch trình buổi sáng.
Tại trường, buổi học yêu cầu truy cập hệ thống trực tuyến để tải tài liệu và điểm danh. Tài khoản được thiết lập xác thực hai lớp, mã đăng nhập gửi về điện thoại. Không có smartphone, Linh không thể đăng nhập, bỏ lỡ tài liệu và không thể liên lạc với bạn cùng nhóm vì mọi trao đổi đều qua ứng dụng nhắn tin.
Thanh toán và di chuyển: bất tiện dây chuyền
Đến giờ nghỉ trưa, quán ăn gần trường ưu tiên thanh toán bằng mã QR. Trong ví chỉ còn chưa đến 50.000 đồng tiền mặt, Linh buộc phải nhờ bạn thanh toán và hẹn chuyển khoản sau. Một thao tác mất chưa đầy 10 giây trên ứng dụng ngân hàng bỗng trở thành lời nhờ vả ngại ngùng.
15 giờ chiều, Linh cần đến địa điểm mới tham gia hoạt động ngoại khóa. Thay vì Google Maps, cô phải dừng xe nhiều lần hỏi đường, đi nhầm một đoạn xa, thời gian di chuyển kéo dài gần gấp đôi.
Thói quen vô thức và sự phụ thuộc công nghệ
Buổi tối, khi ngồi chờ xe buýt, Linh nhiều lần vô thức đưa tay vào túi áo tìm điện thoại dù không có tin nhắn hay thông báo. "Có lúc chỉ mở màn hình, xem vài giây rồi lại tắt", cô kể. Hiện tượng này không cá biệt: nhiều nghiên cứu cho thấy smartphone đã trở thành thói quen hàng ngày, xuất hiện trong lúc chờ xe, xếp hàng hay khi cảm thấy trống thời gian.
Linh chia sẻ: "Ngày nào cũng sử dụng điện thoại để chuyển khoản, đặt xe, tra đường, học tập rồi giải trí. Hiện tại điện thoại gần như là thứ không thể thiếu để cuộc sống thuận tiện hơn".
Smartphone - "hạ tầng vô hình" của cuộc sống số
Theo báo cáo Digital 2025 Vietnam của We Are Social và Meltwater, Việt Nam có hơn 79 triệu người dùng Internet (khoảng 79% dân số), trong đó smartphone là thiết bị truy cập chính. Người Việt dành trung bình hơn 6 giờ mỗi ngày trên Internet, phần lớn qua smartphone. Thanh toán không dùng tiền mặt tăng mạnh, với mã QR xuất hiện từ quán cà phê đến chợ truyền thống. Giáo dục cũng thay đổi: nhiều trường đại học triển khai điểm danh điện tử, tài liệu qua ứng dụng di động, biến smartphone thành "chiếc cặp sách số".
"Google Effect" và sự thay đổi trí nhớ
Một nghiên cứu của Đại học Columbia (Mỹ) đăng trên Science năm 2011 cho thấy khi biết thông tin có thể lưu trữ và tìm kiếm trên thiết bị số, con người có xu hướng ghi nhớ nơi tìm kiếm thay vì nội dung. Hiện tượng "Digital Amnesia" khiến trí nhớ dịch chuyển từ não bộ sang thiết bị công nghệ. Điều này giải thích tại sao Linh gặp khó khăn khi không có Google Maps, và những số điện thoại, lịch học, thông tin tài khoản vốn được "giao" cho smartphone.
Các chuyên gia tâm lý cho rằng đây là hệ quả tự nhiên của số hóa: khi công nghệ thực hiện nhanh và chính xác hơn, con người ưu tiên sử dụng công nghệ để tiết kiệm nguồn lực nhận thức. Não bộ tập trung cho nhiệm vụ mới, chuyển giao thao tác lặp lại cho thiết bị số.
Bài học từ 24 giờ không smartphone
Trải nghiệm của Linh đặt ra câu hỏi: nếu một ngày smartphone hết pin, mất kết nối hoặc hỏng hóc, con người còn duy trì được bao nhiêu kỹ năng từng là bình thường? Từ nhớ đường, số điện thoại đến thanh toán tiền mặt, nhiều kỹ năng đang ít được sử dụng khi công nghệ đảm nhận vai trò trong cuộc sống. Điều đáng suy nghĩ nhất không phải sự bất tiện khi thiếu điện thoại, mà là con người đã quen với công nghệ đến mức xem nó như một phần tự nhiên của bản thân. Smartphone không chỉ nằm trong túi áo, mà còn hiện diện trong cách ghi nhớ, di chuyển, giao tiếp và ra quyết định mỗi ngày.
