Người Rơ Măm ở Mo Rai: Hành trình hồi sinh từ bờ vực diệt vong
Để hình dung về một Mo Rai của Kon Tum trước đây và Quảng Ngãi hiện nay, mấy mươi năm trước là điều không dễ dàng. Lần theo ký ức của già làng A Ren ở làng Le, cái khó, cái nghèo, cái lạc hậu chập chờn như ánh lửa leo lắt trong đêm tối. Những năm chiến tranh giặc giã, để tránh bom đạn và sự truy lùng của kẻ thù, đồng bào Tây Nguyên, trong đó có người Rơ Măm, đã phải chạy mãi vào rừng sâu. Khung cửi quên dệt, lời ca quên hát, và tục hôn nhân cận huyết khiến nòi giống cứ èo uột dần. Từng bóng người dật dờ, thoắt ẩn thoắt hiện trong rừng sâu, như chực chờ biến mất khỏi thế gian.
Bước ngoặt từ sự hỗ trợ của bộ đội và chính quyền
Chiến tranh kết thúc, nhưng cái đói cái nghèo vẫn vắt sang thời bình. Người Rơ Măm dường như quên cả lối về. Những hạt cây trồng để lấy sợi dệt vải, lâu quá chẳng gieo, đã hỏng hết. Con người rơi rụng, thưa thớt dần, với hơn trăm nhân mạng và tương lai bất định, báo hiệu sự kết thúc sầu bi cho một tộc người. Đúng lúc ấy, những bàn tay chìa ra với họ. Chủ trương thành quyết sách, chính quyền các cấp từ trung ương đến địa phương vào cuộc. Bộ đội động viên họ quy tụ tại làng Le, dựng nhà, làm rẫy, và đưa cây cao su về trồng trên những thửa đất đỏ bazan.
Bộ đội không chỉ hỗ trợ trồng cao su trên rẫy của gia đình mà còn tổ chức trồng hộ cho những nhà neo người. Đời sống dần khấm khá lên, và văn hóa truyền thống được tích cực gìn giữ. Khi cái ăn cái mặc đã tạm ổn, bộ đội lại giảng giải về nguyên nhân khiến nòi giống người Rơ Măm thui chột: do tục hôn nhân cận huyết, anh lấy em, chú lấy cháu, khiến thế hệ sau còi cọc, trí tuệ kém phát triển.
Phục hồi và phát triển bền vững
Từng bước thay đổi, từng bước phục hồi, chậm nhưng kiên trì và đúng hướng. Nhà rông được dựng lại, vải được dệt lại, trang phục được may lại. Một cộng đồng dần được tái sinh, với trẻ em được đến trường. A Hoan chia sẻ, trước đây ở nhà cũ, mỗi khi đi làm trong lô cao su, thấy trời mưa gió là phải chạy về để xem nhà có sao không. Giờ đây, với nhà mới, anh chị đã yên tâm làm việc.
Đoàn Kinh tế-Quốc phòng 78 (thuộc Binh đoàn 15) nhiều năm qua đã thực hiện xuất sắc nhiệm vụ vực dậy cộng đồng Rơ Măm. Người Rơ Măm không muốn làm rẫy có thể vào làm công nhân của đơn vị. Nếu ở làng không tiện, họ có thể vào khu tập thể của đơn vị ở. Cuộc sống đã ươm mầm, từng bước hồi sinh một cách diệu kỳ.
Thành tựu đáng tự hào
Đồng bào Rơ Măm ở Mo Rai từ chỗ chỉ còn trên dưới 100 người, nay đã phát triển lên 187 hộ với gần 566 nhân khẩu. Nhiều người đã trở thành công nhân của Đoàn Kinh tế-Quốc phòng 78, có việc làm ổn định và được tạo điều kiện về chỗ ở. Y Đẻ, một công nhân tại Đội sản xuất số 11, thoăn thoắt cạo mủ cao su và không giấu nổi nụ cười duyên dáng khi được chụp ảnh.
Theo chân Y Đẻ, chúng tôi về thăm khu tập thể dành cho công nhân. Sau buổi làm việc, những phụ nữ Rơ Măm quây quần trước hiên nhà nghỉ ngơi trò chuyện. Đại úy chuyên nghiệp Đậu Quang Hưng, Đội trưởng sản xuất số 11, cho biết tỷ lệ công nhân người Rơ Măm của đội khá cao, với 13 trên tổng số 77 công nhân, phần lớn do vị trí làm việc gần làng Le.
Gìn giữ văn hóa truyền thống
Câu chuyện về Y Đức, suýt bị chôn cùng mẹ theo tập tục lạc hậu, đã được bộ đội biên phòng cứu kịp thời. Sau đó, nhiều trường hợp khác như A Lương cũng được cứu khỏi hủ tục này. A Lương, nay là chàng trai cao trên một mét bảy, mặc trang phục dân quân, trở thành nhân chứng sống về sự thay đổi của người Rơ Măm.
Trong ngôi nhà rông truyền thống, chúng tôi được tiếp đón bởi Trưởng thôn A Thái, người đã tốt nghiệp đại học Luật và là đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh. Y Vác, cô gái tốt nghiệp cao đẳng nông lâm nghiệp, hiện là công nhân quốc phòng. A Thái chia sẻ, làng vẫn giữ được mấy chục bộ chiêng, và nghệ nhân Y Điết đã cố gắng nhớ lại hoa văn trên trang phục xưa để thêu lại.
Nhà nước hỗ trợ phục dựng trang phục, giúp những chàng trai, cô gái Rơ Măm khoác lên bộ trang phục dân tộc trong lễ hội. Các phong tục như Tết lúa mới và lễ cúng mở kho thóc cũng được tổ chức lại. Nghệ nhân Y Điết, bà ngoại của A Lương, vừa thêu trang phục vừa mấp máy những lời ca lâu ngày không hát, nay lại tìm về.
Rừng cao su trải dài đến chân núi, và trên mảnh đất này, một Mo Rai khác đã hiện ra – nơi cộng đồng Rơ Măm không chỉ sống sót mà còn phát triển mạnh mẽ, gìn giữ di sản văn hóa cho muôn đời sau.
