Mũi phi tiêu găm vào thân con sư tử ở Thảo Cầm Viên Sài Gòn, thuốc mê bắt đầu ngấm chậm. Con vật vẫn đứng, rồi loạng choạng vài bước, thân hình nặng nề chao qua chao lại trong chuồng. Khoảng 10 đến 15 phút sau, con sư tử dần khuỵu xuống, nằm im, nhưng không ai vội bước tới.
Với bác sĩ thú y Nguyễn Quỳnh Thiện Hảo (27 tuổi), khi một con sư tử nằm xuống chưa bao giờ là dấu hiệu đủ an toàn. Chị chia sẻ: “Tôi và các bác sĩ phải kiểm tra kỹ xem sư tử đã rơi vào hôn mê thật sự hay chưa, có còn phản xạ không, còn giật cơ hay nháy mắt không. Nếu chưa đủ mê mà tiếp cận thì rất nguy hiểm”.
Một cây gậy dài được đưa vào, chạm nhẹ vào bàn chân - vùng nhạy cảm nhất nhưng sư tử không có phản ứng. Thêm một lần nữa, sư tử vẫn không phản hồi. Khi con sư tử nằm yên hoàn toàn, cả nhóm mới bắt đầu tiến lại gần, từng người một, tránh gây tiếng động lớn. Nữ bác sĩ 27 tuổi là người đầu tiên tiếp cận sư tử và cũng là người sau cùng rời khỏi chuồng trong nhiệm vụ đặc biệt này.
Ngoài bác sĩ thú y, còn có người phụ trách truyền dịch, người lấy máu, người xử lý vết thương - mỗi người một vị trí, phối hợp trong im lặng theo một kế hoạch đã lên sẵn. Ngay khi tiếp xúc, đội ngũ bác sĩ bắt đầu che mắt sư tử để kiểm soát ánh sáng tác động vào tròng mắt, gây phản xạ thần kinh, kích thích phản xạ cơ của con vật. Việc che mắt đặc biệt quan trọng ở giai đoạn đầu và cuối của quá trình gây mê.
Đây là ca “làm nail” cho sư tử vì phần móng của con sư tử đã mọc dài, đâm ngược vào thịt, cắm sâu khoảng 2 đến 3 cm hồi tháng 7 năm 2025. Vết thương phải được vệ sinh kỹ, sát trùng toàn bộ, đồng thời kiểm tra các móng khác để tránh tái diễn. Mọi thao tác đều phải nhanh nhưng chính xác, bởi thời gian gây mê không dài. Không ai nói gì, nhưng ai cũng hiểu nếu con vật bật dậy lúc này, khoảng cách chỉ vài mét là không đủ an toàn.
Khi công việc hoàn tất, con vật được tiêm thuốc giải mê, chuồng được đóng lại. Khoảng 15 phút sau, nó bắt đầu có dấu hiệu tỉnh: thở nhanh hơn, cơ thể cử động nhẹ. Nhưng với bác sĩ, ca điều trị chưa kết thúc. Chị Hảo nhớ lại: “Lúc đó chúng tôi không lo thuốc mê quá liều, vì đã tính theo cân nặng rồi. Điều lo là vết thương có nhiễm trùng hay không, vì với động vật hoang dã, bác sĩ không thể băng vết thương lại, các bạn thú sẽ tự tháo ra hết”.
Những ngày sau đó, tình trạng của con sư tử được theo dõi qua từng bức hình mà nhân viên chăm sóc gửi về. Không phải kết quả xét nghiệm, không phải chỉ số sinh tồn, mà là một dấu hiệu rất đơn giản: nó có ăn lại hay không.
Nhiều trải nghiệm độc lạ của bác sĩ ở Thảo Cầm Viên
Công việc mỗi ngày của bác sĩ thú y ở Thảo Cầm Viên không bắt đầu bằng những ca lớn như sư tử, mà từ những việc rất nhỏ: nhìn từng con, xem chúng có ăn hay không, có biểu hiện gì khác so với hôm qua. Buổi sáng, chị Hảo làm việc ở phòng thú y, nơi tiếp nhận các cá thể non hay những con vật được cứu hộ từ kiểm lâm, công an đưa về. Sau đó, chị cùng đồng nghiệp đi xuống từng khu chuồng, quan sát từng con, ghi nhận tình trạng sức khỏe để can thiệp nếu cần. Có ngày đi hết một vòng chuồng, quay lại phòng thú y thì đã quá trưa, nhưng vẫn còn danh sách những con cần theo dõi.
Chị tâm sự: “Nhìn bên ngoài có thể nghĩ giống như chăm chó mèo thôi, nhưng thực tế áp lực hơn nhiều. Không phải cứ thấy bệnh là chữa triệu chứng, mà phải tìm nguyên nhân vì sao nó bị như vậy, từ môi trường sống, thức ăn cho tới cách chăm sóc”. Động vật hoang dã không quen với con người. Mỗi lần tiếp cận đều có thể khiến chúng căng thẳng. Vì vậy, điều trị không chỉ là xử lý bệnh, mà còn là cách tiếp cận phù hợp với từng loài.
Với đội ngũ bác sĩ thú y ở Thảo Cầm Viên, có nhiều ca độc lạ cần sự phối hợp nhuần nhuyễn của cả đội ngũ, đặc biệt là người đi trước truyền nghề cho người đi sau, như lấy máu kiểm tra sức khỏe cá sấu, đỡ đẻ cho hươu. Theo lời nữ bác sĩ Hảo, có những con khá hợp tác như gấu mèo, cầy mực, dù sợ nhưng vẫn để bác sĩ thăm khám. Nhưng có những loài rất nhạy cảm, như cầy vằn hay cầy vòi, chỉ cần giữ lại kiểm tra là có thể khiến con vật stress, bỏ ăn, nên bác sĩ luôn phải cân nhắc rất kỹ.
Trong công việc này, không phải lúc nào bác sĩ cũng là người phát hiện bất thường đầu tiên. Những người chăm sóc trực tiếp, theo sát con vật mỗi ngày, mới là người nhận ra những thay đổi nhỏ nhất. Chị nói: “Họ sẽ nói hôm nay con này có gì đó lạ, hôm nay nó buồn, không chơi như mọi khi. Những chi tiết rất nhỏ nhưng tụi em phải ghi nhận hết, vì nhiều khi đó là dấu hiệu đầu tiên của bệnh”.
Một trong những vấn đề thường gặp nhất là rối loạn tiêu hóa và nguyên nhân nhiều khi đến từ sự vô tình của khách tham quan. Nữ bác sĩ cho biết: “Có những loài chỉ ăn lá như voọc bạc nhưng vì nhìn giống khỉ nên khách lại cho ăn bánh, kẹo, các thức ăn không trong khẩu phần khiến động vật bị rối loạn tiêu hóa; có trường hợp con vật ăn phải nilon hay bị thương ngoài da do đánh nhau với đồng loại chung chuồng”.
Với chị, dấu hiệu khỏi bệnh quan trọng nhất là phản ứng bản năng của động vật. “Sau mỗi ca bệnh, nếu con vật còn ăn là còn hy vọng, còn con vật bỏ ăn thì bác sĩ phải can thiệp sâu hơn, truyền dịch. Vì vậy thấy con vật ăn lại là chúng tôi mừng lắm”, chị Hảo bày tỏ.
Sau mỗi ca điều trị, niềm vui không nằm ở việc hoàn thành một quy trình, mà ở một khoảnh khắc rất nhỏ: khi con vật quay lại ăn, đi lại bình thường, sinh hoạt như trước. Không ồn ào, không có gì đặc biệt, chỉ là một bữa ăn trở lại. Nhưng với những người làm nghề, đó là dấu hiệu rõ ràng nhất rằng mọi nỗ lực đã có ý nghĩa.
