Vùng chè Biển Hồ, từng là biểu tượng của phố núi Pleiku, Gia Lai, đang dần thu hẹp. Với diện tích ban đầu khoảng 232 ha, vùng chè này gắn liền với lịch sử, văn hóa và cảnh quan đặc trưng của địa phương. Tuy nhiên, sau nhiều năm chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phần lớn diện tích chè đã được thay thế bằng cà phê. Hiện tại, chỉ còn hơn 62,7 ha chè nằm cạnh hàng thông cổ thụ, chùa Bửu Minh và hồ Ya Lũ, tạo nên một quần thể cảnh quan độc đáo.
Thực trạng vùng chè Biển Hồ
Những năm gần đây, nhiều diện tích chè đã già cỗi, năng suất giảm sút, xuất hiện tình trạng cây chết khô hoặc sinh trưởng kém. Hiệu quả kinh tế từ cây chè ngày càng giảm, khiến các hộ nhận khoán lo lắng về thu nhập và tương lai của vùng nguyên liệu, cảnh quan quan trọng này.
Bà Nguyễn Thị Bích, hộ nhận khoán tại thôn Nghĩa Hưng 1, cho biết gia đình bà đang chăm sóc khoảng 2,7 sào chè (tương đương 0,135 ha). Theo bà, việc đốn chè chậm (theo kỹ thuật, đốn chè phải thực hiện từ cuối tháng 12 hoặc đầu tháng 1) kết hợp với tưới nước muộn đã khiến gần 15% diện tích chè bị chết.
Ông Phan Cao Thắng, quản lý khoảng 1,5 ha chè gần chùa Bửu Minh và tuyến đường hành lang kinh tế phía đông, cho biết hơn 20% diện tích chè của gia đình đã chết hoặc phát triển kém. Nhiều luống chè Biển Hồ sinh trưởng kém, ảnh hưởng đến năng suất.
Gia đình ông Phan Văn Phú đã có ba thế hệ gắn bó với vùng chè Biển Hồ, bản thân ông có hơn 60 năm trồng chè. Ông chia sẻ khó khăn hiện nay không chỉ là năng suất mà còn là hiệu quả kinh tế. Đợt thu hoạch gần đây, hơn 1,4 ha chè của gia đình chỉ bán được khoảng 600.000 đồng, trong khi tiền thuê 4 lao động hái chè lên tới 800.000 đồng.
Theo thống kê, hơn 62,7 ha chè Biển Hồ hiện được giao khoán cho 113 hộ dân chăm sóc. Tuy nhiên, trong bối cảnh sản xuất gặp nhiều khó khăn, thị trường tiêu thụ thu hẹp và hiệu quả kinh tế giảm sút, nguồn thu từ cây chè ngày càng bấp bênh.
Doanh nghiệp ngừng thu mua, người dân lo lắng
Cuối năm 2025, các hộ nhận khoán bất ngờ nhận được thông báo của Công ty CP chè Biển Hồ về việc ngừng thu mua chè búp tươi từ năm 2026. Theo văn bản, công ty cho phép các hộ tiếp tục sử dụng vườn chè để sản xuất và không thu các khoản phí, nghĩa vụ cũng như tiền thuê đất trong năm 2026. Người dân phải tự bỏ công chăm sóc, bảo đảm chất lượng vườn cây, đồng thời giữ nguyên hiện trạng cho đến khi có thông báo mới.
Công ty yêu cầu các hộ không được đào xới, làm chết cây chè hoặc trồng xen các loại cây khác trong diện tích nhận khoán. Đáng chú ý, toàn bộ sản lượng chè búp tươi thu hoạch trong năm 2026 sẽ do các hộ tự tìm đầu ra và chịu trách nhiệm tiêu thụ.
Thông báo này khiến nhiều người dân lo lắng, bởi trong nhiều năm qua, việc thu mua sản phẩm luôn do doanh nghiệp này đảm nhận. Ông Phan Văn Phú cho biết do chờ đợi hướng giải quyết từ các cơ quan chức năng và doanh nghiệp, nhiều hộ dân đã đốn chè muộn hơn so với mọi năm, ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian sinh trưởng và thu hoạch. Ông nói: "Nếu như trước đây mỗi năm một vườn chè có thể cho thu hoạch 5-6 lứa, thì năm nay sản lượng dự báo sẽ giảm đáng kể."
Doanh nghiệp gặp khó, kiến nghị hỗ trợ
Không chỉ người dân gặp khó, doanh nghiệp cũng cho rằng việc duy trì vùng nguyên liệu hiện nay tạo áp lực lớn. Ông Nguyễn Văn Quản, Tổng giám đốc Công ty CP chè Biển Hồ, cho biết phần lớn diện tích chè đã già cỗi, hiệu quả kinh tế không cao. Doanh nghiệp vẫn phải duy trì nhà máy, nhân công sơ chế và bộ máy vận hành để phục vụ vùng nguyên liệu, nhưng hiệu quả sản xuất kinh doanh chưa tương xứng với chi phí.
Do đó, công ty đã kiến nghị tỉnh Gia Lai nghiên cứu các cơ chế hỗ trợ như bù lỗ, miễn giảm tiền thuê đất hoặc hỗ trợ người dân nhận khoán nhằm duy trì diện tích chè phục vụ phát triển du lịch.
Giải pháp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển
Trước những khó khăn kéo dài, các hộ nhận khoán đã gửi đơn kiến nghị đến các cơ quan chức năng của tỉnh Gia Lai. Trong đơn, người dân cho biết cây chè không chỉ là nguồn thu nhập mà còn là sinh kế gắn bó qua nhiều thế hệ. Việc duy trì vùng chè không đơn thuần là câu chuyện kinh tế mà còn liên quan đến bảo tồn bản sắc địa phương.
Theo nội dung kiến nghị, sau khi người dân phản ứng, ngày 5.1.2026, doanh nghiệp tiếp tục ban hành phương án thu mua mới, nhưng mức giá giảm mạnh. Cụ thể, giá chè loại B giảm từ 6.200 đồng/kg xuống còn 3.500 đồng/kg; chè loại C giảm từ 4.100 đồng/kg xuống còn 2.000 đồng/kg; riêng chè loại D không được thu mua. Người dân cho rằng mức giá này không đủ bù đắp chi phí sản xuất và thu hái, ảnh hưởng đến khả năng duy trì vườn chè lâu dài.
Ngày 9.1, Công ty CP chè Biển Hồ tổ chức cuộc họp với các hộ nhận khoán. Doanh nghiệp cho biết sẽ tìm kiếm đối tác thứ ba để hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm nhưng chưa đưa ra cam kết cụ thể về giá thu mua và sản lượng tiêu thụ.
Liên quan đến thông tin về một số gốc chè bị đào trộm, chết hoặc kém phát triển, UBND tỉnh Gia Lai đã chỉ đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND xã Biển Hồ và đại diện Công ty CP chè Biển Hồ kiểm tra thực tế. Theo biên bản kiểm tra, khu vực này có hơn 62,7 ha chè trồng từ năm 1978 đến 2014. Báo cáo của địa phương cho rằng phần lớn diện tích chè vẫn sinh trưởng bình thường, không có hiện tượng khô héo, xơ xác hay chết khô.
Tuy nhiên, ghi nhận thực tế của phóng viên cho thấy vẫn xuất hiện những diện tích chè chết khô hoặc phát triển kém. Sự khác biệt giữa kết quả kiểm tra và phản ánh của người dân tiếp tục làm dấy lên lo ngại về tương lai của vùng chè thắng cảnh.
Trước thực trạng trên, tháng 4 vừa qua, Phó chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Dương Mah Tiệp đã chủ trì cuộc họp với các sở, ngành liên quan để bàn giải pháp. Tại cuộc họp, lãnh đạo tỉnh thống nhất giữ nguyên hiện trạng hơn 62,7 ha chè gắn với hàng thông trăm tuổi, chùa Bửu Minh và hồ Ya Lũ. Đây được xác định là không gian cảnh quan đặc trưng, nằm trong phạm vi nghiên cứu quy hoạch chung Khu du lịch Biển Hồ - Chư Đang Ya đến năm 2050.
Tỉnh Gia Lai cũng yêu cầu các đơn vị liên quan đánh giá đầy đủ hiệu quả sản xuất và đời sống của các hộ nhận khoán để nghiên cứu cơ chế hỗ trợ phù hợp. Đồng thời, Công ty CP chè Biển Hồ tiếp tục thu mua toàn bộ chè búp tươi đạt tiêu chuẩn của các hộ nhận khoán.
Tuy nhiên, nhiều khó khăn vẫn đang đặt ra. Người dân cho rằng nếu không có giải pháp kịp thời và hiệu quả, vùng chè Biển Hồ cùng đời sống của các hộ trồng chè sẽ tiếp tục chịu nhiều tác động, đồng thời ảnh hưởng đến cảnh quan địa phương.
