Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi thị trường lao động toàn cầu, Trung Quốc đã đưa ra một quyết định táo bạo: thúc đẩy phát triển AI nhưng nghiêm cấm các doanh nghiệp sa thải nhân sự vì lý do ứng dụng công nghệ này. Theo các báo cáo từ SCMP và Wall Street Journal, động thái này nhằm cân bằng giữa tăng trưởng năng suất và ổn định xã hội.
Cuộc họp mang tính bước ngoặt
Mùa hè năm ngoái, Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong đã chủ trì một cuộc họp với đại diện các tập đoàn lớn nhất nước, từ các gã khổng lồ công nghệ, ngân hàng quốc doanh đến nhà sản xuất ô tô. Câu hỏi duy nhất được đặt ra: AI sẽ tác động thế nào đến lực lượng lao động? Nhiều doanh nghiệp thẳng thắn thừa nhận rằng AI có thể quét sạch ít nhất 30% nhân sự hiện tại, dù cũng tạo ra một số vị trí mới.
Mệnh lệnh từ chính phủ
Ngay sau cuộc họp, vào cuối năm ngoái, chính phủ Trung Quốc đã gửi một mệnh lệnh ngầm nhưng đanh thép tới các nhà tuyển dụng, đặc biệt là các công ty công nghệ: hãy phát triển AI, nhưng tuyệt đối không được cắt giảm nhân sự. Quyết định này phản ánh lo ngại về làn sóng thất nghiệp do AI gây ra, vốn đang bao trùm nhiều quốc gia phát triển như Mỹ.
Áp lực từ thị trường lao động
Trung Quốc đang đối mặt với thách thức lớn về tâm lý thất vọng của giới trẻ, khi hàng triệu sinh viên tốt nghiệp đại học phải cạnh tranh khốc liệt để giành giật các công việc văn phòng chất lượng cao. Theo số liệu chính thức, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từ 16 đến 24 tuổi tại các khu vực đô thị đã chạm mốc 16% vào tháng 4 vừa qua.
Chiến dịch AI+
Để hóa giải áp lực, chiến dịch thúc đẩy AI mang tên "AI+" được công bố vào tháng 8 năm ngoái đã ưu tiên ứng dụng công nghệ vào các lĩnh vực như sản xuất chế tạo và logistics – những ngành ít nhạy cảm với nguy cơ chuyển dịch lao động trí óc, giúp giảm rủi ro cho nhóm lao động văn phòng.
Trừng phạt doanh nghiệp lợi dụng AI để ép người
Cuối năm ngoái, Bộ Nhân lực và An sinh Xã hội Trung Quốc yêu cầu doanh nghiệp kiềm chế tối đa việc sa thải nhân viên khi ứng dụng AI. Các công ty phải giải trình chi tiết lý do cắt giảm và chứng minh rằng việc sa thải không liên quan đến AI. Những vụ tranh chấp lao động gần đây là minh chứng rõ ràng cho thông điệp cứng rắn này.
Vụ kiện tại Hàng Châu
Tại Hàng Châu, anh Chu, một giám sát kiểm soát chất lượng với hơn một thập kỷ kinh nghiệm, đã bị sa thải sau khi công ty sử dụng AI nâng cấp để thay thế công việc của anh. Anh từ chối chuyển sang vị trí mới với mức lương giảm 40% và bị sa thải. Tòa án Hàng Châu đã phán quyết có lợi cho anh Chu, buộc công ty bồi thường khoảng 38.000 USD vì hành vi sa thải trái luật.
Vụ kiện tại Bắc Kinh
Tương tự, anh Lưu, người có 15 năm kinh nghiệm thu thập dữ liệu bản đồ, bị mất việc khi công ty tự động hóa quy trình bằng AI. Anh thắng kiện và nhận được khoản bồi thường xứng đáng. Chính quyền Bắc Kinh đã dùng trường hợp này làm ví dụ để nhắc nhở các nhà tuyển dụng rằng AI không phải lý do hợp lệ để đuổi việc, thay vào đó doanh nghiệp có nghĩa vụ đào tạo lại và tái bố trí công việc.
Hệ quả không mong muốn
Trước sức ép từ chính phủ, các nhà quản lý nhân sự tại một số công ty công nghệ thừa nhận họ không thể sa thải ồ ạt, nhưng đã âm thầm điều chỉnh bằng cách thay đổi mô tả công việc và tái cấu trúc quy trình làm việc. Họ hướng nhân viên chuyển giao các công việc đơn giản cho AI để tập trung vào nhiệm vụ phức tạp hơn. Tuy nhiên, điều này dẫn đến việc doanh nghiệp ngày càng ít tuyển dụng và đầu tư đào tạo cho nhân sự chưa có kinh nghiệm.
John Xie, nhà đồng sáng lập một công ty khởi nghiệp phần mềm tại Quảng Châu, chia sẻ rằng anh đã tạo ra các "trợ lý AI" có thể thay thế hoàn hảo các thực tập sinh và nhân sự cấp dưới có dưới hai năm kinh nghiệm. Điều này vô hình trung đóng sập cánh cửa bước vào thị trường lao động của những người trẻ tuổi, tạo ra thách thức mới cho bài toán an sinh xã hội.
