Thành phố Hồ Chí Minh hiện có khoảng 400.000 tài xế công nghệ và shipper đang hoạt động trên các nền tảng gọi xe và giao hàng, chiếm khoảng 7-8% lực lượng lao động, theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh (HIDS). Nhóm lao động này có tần suất di chuyển cao, làm việc ngoài trời, lưu thông trên đường nên dễ trở thành nhóm “tổn thương” của đô thị.
Thực trạng lao động nền tảng thiếu an sinh
Anh Nguyễn Hà Chiến (ngụ phường An Lạc), một shipper kiêm tài xế xe công nghệ, cho biết hai năm nay anh nghỉ làm thợ xây chuyển qua chạy xe công nghệ. Anh bật app nhận cuốc cả ngày, gần như chạy xe suốt trên đường, chỉ nghỉ vào bữa ăn và tranh thủ ngả lưng lúc sạc điện cho xe máy. “Với thu nhập khoảng 10 triệu mỗi tháng, nuôi một con ăn học và phụ vợ trả tiền thuê trọ, tôi xem như không còn tiền để trang trải lúc ốm đau, bệnh tật”, anh Chiến nhẩm tính.
Hầu hết lực lượng tài xế công nghệ, shipper hay hàng trăm nghìn lao động nền tảng công nghệ hưởng phần thu nhập tương ứng với khối lượng công việc thực hiện qua dịch vụ thương mại điện tử mà hai bên, gồm người lao động và đối tác, đã thỏa thuận. Trên thực tế, shipper còn chịu sự quản lý khá chặt chẽ từ nền tảng thông qua “thuật toán” phân phối đơn hàng, quy định thời gian giao nhận, cơ chế thưởng-phạt. Tuy nhiên, phần lớn trong số họ vẫn đang đứng ngoài hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc.
Nghiệp đoàn và nhu cầu bảo vệ lao động
Ông Lê Tấn Lưu, Chủ tịch Nghiệp đoàn xe ôm công nghệ Bình Tân, cho biết hiện nghiệp đoàn có 1.265 thành viên chạy xe ôm công nghệ, 60% trong số đó từ 45 tuổi trở lên. Tính chất công việc khiến thu nhập của họ bấp bênh, trong khi lại thiếu sự chăm lo về an sinh, các chế độ khám, chữa bệnh, hưu trí, tử tuất. “Họ cần được Nhà nước quan tâm, chăm lo và bảo đảm các quyền lợi như lực lượng lao động khác”, ông Lưu nhấn mạnh. Hằng năm, nghiệp đoàn phối hợp các nhà hảo tâm tổ chức khám sức khỏe, tầm soát bệnh tật cho các thành viên; tặng quà cho lao động nữ có hoàn cảnh khó khăn, qua đó giúp họ cải thiện sức khỏe và đời sống tinh thần, rút ngắn khoảng cách giữa lao động truyền thống và phi truyền thống.
Một chuyên gia về quan hệ lao động cho rằng, khác với người lao động trong doanh nghiệp truyền thống, đa số tài xế xe công nghệ hiện nay được các nền tảng công nghệ xác định là “đối tác kinh doanh”. Về mặt pháp lý, họ không ký hợp đồng lao động, không hưởng lương cố định, không được doanh nghiệp đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Hạn chế này sẽ kéo theo nguy cơ hình thành một nhóm người cao tuổi không có “lưới an sinh” trong tương lai.
Đề xuất sửa đổi luật để mở rộng bao phủ
Mới đây, góp ý sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội, Luật Bảo hiểm y tế và các chính sách liên quan, Bảo hiểm xã hội Thành phố Hồ Chí Minh đề xuất mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với tài xế công nghệ, người bán hàng online trên các sàn thương mại điện tử. Theo cơ quan này, kiến nghị xuất phát từ thực tế địa phương có lực lượng lao động linh hoạt và kinh tế số phát triển mạnh nhất cả nước. Tài xế công nghệ và người bán hàng trực tuyến hiện là nhóm lao động có việc làm, thu nhập tương đối ổn định, hoạt động thường xuyên và đóng góp ngày càng lớn cho nền kinh tế số. Tuy nhiên, phần lớn những lao động này vẫn đứng ngoài hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc, khiến quyền lợi an sinh xã hội chưa được bảo đảm đầy đủ.
Đối với phương thức đóng bảo hiểm xã hội, BHXH Thành phố Hồ Chí Minh đề xuất thực hiện thông qua các tổ chức kinh doanh ứng dụng công nghệ, đơn vị quản lý sàn thương mại điện tử hoặc các nền tảng số có chức năng thanh toán. Một cán bộ quản lý đơn vị bảo hiểm xã hội tại địa phương đề xuất hai phương án: Một là, tổ chức kinh doanh ứng dụng công nghệ đóng theo quy định, lúc đó xem tài xế công nghệ tương tự lao động trong khu vực chính thức. Hai là, người lao động và doanh nghiệp nền tảng cùng đóng bảo hiểm xã hội theo tỷ lệ thỏa thuận. Như vậy, tài xế sẽ được hưởng đầy đủ các chế độ như hưu trí, ốm đau, thai sản và tai nạn lao động.
Rủi ro cao nhưng ít được bảo vệ
Ông Lê Tấn Lưu chia sẻ: “Shipper là nhóm lao động có nguy cơ tai nạn giao thông cao nhất trong khu vực dịch vụ đô thị. Tuy nhiên, phần lớn hiện nay họ không được hưởng chế độ tai nạn lao động; không có bảo hiểm nghề nghiệp bắt buộc; không có cơ chế hỗ trợ khi mất khả năng lao động dài hạn. Điều này tạo ra nghịch lý nhóm lao động rủi ro cao lại ít được bảo vệ nhất”.
Luật sư Nguyễn Giang Nam (Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh) đồng tình với quan điểm nên bao phủ chính sách an sinh đến tất cả đối tượng lao động. Tuy nhiên, để xem shipper, tài xế xe công nghệ là “người lao động” thì cơ quan có thẩm quyền phải xem xét điều chỉnh, sửa đổi đồng bộ các luật và quy định có liên quan. Hơn nữa, nếu sửa đổi và quy định tài xế công nghệ là đối tượng bắt buộc đóng bảo hiểm xã hội trong Luật Bảo hiểm xã hội thì phải xét mối quan hệ giữa tài xế xe công nghệ với các hãng xe công nghệ. Đây thực chất có phải là lao động không hay chỉ là quan hệ đối tác? Bởi trên thực tế, tài xế xe công nghệ muốn gia nhập hãng xe công nghệ thì buộc phải tham gia hợp tác xã và hợp tác xã là đơn vị quản lý lái xe. Bên cạnh đó, còn nhiều vấn đề cần làm rõ khác liên quan các quy định kinh doanh vận tải đường bộ. Có như vậy, việc quy định đóng bảo hiểm xã hội cho lực lượng này mới trở thành ý chí của Nhà nước, mang tính chất bắt buộc, đi kèm các chế độ chính sách theo quy định.
