Theo ngành y tế Thành phố Hồ Chí Minh, một nghịch lý đang diễn ra ngay tại đô thị sôi động nhất với mật độ dân số cao nhất cả nước: nơi đây lại có mức sinh thấp nhất. Nhịp sống nhanh, áp lực lớn khiến quyết định sinh thêm con ngày càng khó khăn đối với các gia đình.
Chất lượng dân số cải thiện nhưng mức sinh thấp
Nhìn tổng thể, công tác dân số thành phố có điểm sáng khi chất lượng dân số được cải thiện rõ rệt qua chương trình sàng lọc trước sinh và sơ sinh, tầm soát bệnh tật bẩm sinh từ sớm. Tuổi thọ bình quân của người dân thành phố đạt 76,7 tuổi, cao hơn mức trung bình cả nước. Tỷ số giới tính khi sinh được kiểm soát ở mức 106,5 trẻ nam/100 trẻ nữ. Hàng trăm nghìn người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ và lập hồ sơ theo dõi sức khỏe liên tục. Tuy nhiên, điểm nghẽn mức sinh nổi bật khi chỉ đạt 1,51 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng lâu dài đến cơ cấu dân số và nguồn lao động.
Các chỉ tiêu quản lý dân số có thể hoàn thành nhờ bộ máy và quy trình, nhưng quyết định sinh con lại nằm ở mỗi gia đình, trong những tính toán về thu nhập, nhà cửa, tương lai con cái. Tiến sĩ, bác sĩ Huỳnh Minh Chín, Phó Giám đốc Sở Y tế thành phố, nhận định: “Mức sinh thấp kéo dài là thách thức lớn, tiềm ẩn nguy cơ già hóa dân số nhanh và thiếu hụt lao động trong tương lai”.
Những rào cản từ cuộc sống đô thị
Hệ thống vẫn còn hạn chế như chất lượng nhân lực dân số cơ sở chưa đồng đều, hệ thống chăm sóc người cao tuổi chưa theo kịp tốc độ già hóa. Biến động dân cư mạnh tại đô thị năng động như TP.HCM tạo áp lực quản lý khó lường. Với nhiều cặp vợ chồng trẻ, sinh con không chỉ là quyết định tình cảm mà còn là bài toán tài chính dài hạn. Chi phí nuôi dạy một đứa trẻ đến tuổi trưởng thành ở đô thị là con số không nhỏ. Giá nhà tăng cao, không gian sống chật hẹp, áp lực công việc gia tăng khiến nhiều gia đình trẻ chọn ổn định trước, sinh con sau, thậm chí không sinh con.
Các chuyên gia chỉ ra rằng thế hệ phụ nữ ngày nay ở đô thị lớn có học vấn cao hơn, nhiều cơ hội nghề nghiệp hơn và ý thức rõ hơn về quyền lựa chọn. Sinh con hoặc sinh thêm con đồng nghĩa với đánh đổi về sự nghiệp, thời gian cá nhân và sức khỏe, không phải ai cũng sẵn sàng chấp nhận. Đây là thực tế phổ biến ở các đô thị lớn châu Á và tại TP.HCM.
Giải pháp đồng bộ từ thành phố
Đối diện với thực trạng này, thành phố đã và đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Gần đây, chính sách thưởng tiền cho các bà mẹ sinh đủ hai con là tín hiệu quan trọng: Nhà nước ghi nhận và trân trọng quyết định sinh con của các gia đình. Hàng nghìn bà mẹ đã nhận hỗ trợ. Theo Chi cục Dân số thành phố, thành phố đã chuyển khoản 5 triệu đồng/người cho 1.310 bà mẹ sinh đủ hai con từ ngày 1/9/2025 đến 15/4/2026. Ngoài ra, hơn 7.600 phụ nữ nhận thưởng 3 triệu đồng/người do sinh con thứ hai từ cuối năm 2024 đến hết tháng 8/2025.
Đáng ghi nhận hơn là cách thành phố triển khai dịch vụ hỗ trợ trực tiếp đến người dân. Từ ngày 15/4 đến 30/5/2026, ngành y tế đưa dịch vụ khám sức khỏe tiền hôn nhân, tầm soát trước sinh và lập hồ sơ y tế người cao tuổi xuống tận 168 phường, xã, đặc khu. Thai phụ và người cao tuổi, nhất là hộ khó khăn, có thể tiếp cận dịch vụ ngay tại nơi cư trú thay vì lên bệnh viện tuyến trên. Đây là cách tiếp cận đúng hướng, giảm rào cản và tăng tính thiết thực.
Định hướng tương lai
Trong chuyến làm việc tại TP.HCM, Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên yêu cầu: “Thành phố cần nghiên cứu, đề xuất các giải pháp mang tính đột phá nhằm nâng mức sinh”. Ông nhấn mạnh việc chủ động thích ứng với già hóa dân số, phát triển đồng bộ hệ thống chăm sóc người cao tuổi từ bệnh viện chuyên khoa đến mô hình chăm sóc tại nhà và cộng đồng. Những gì thành phố làm được sẽ trở thành kinh nghiệm tham chiếu cho chính sách quốc gia.
Thành phố xác định hướng đi thời gian tới: chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển; đẩy mạnh truyền thông trên nền tảng số; phát triển hệ thống chăm sóc người cao tuổi kết hợp cộng đồng và tập trung; tiếp tục hoàn thiện chính sách hỗ trợ sinh con và ứng dụng công nghệ trong quản lý dân số. Song hành cùng đó, Luật Dân số mới sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, một khung pháp lý mới đang đến gần. Đây vừa là cơ hội để thành phố thể chế hóa chính sách thí điểm, vừa là áp lực để hệ thống chuẩn bị kỹ hơn trong giai đoạn chuyển tiếp.
KHANG ANH
