Bệnh dại: Ranh giới sống chết mong manh
Tại Bệnh viện Bệnh nhiệt đới Thành phố Hồ Chí Minh, gần 9.000 lượt tiêm phòng dại đã được thực hiện, trong khi Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận số người tiêm huyết thanh kháng dại tăng 30% so với cùng kỳ năm trước. Những con số này phản ánh thực tế đáng lo ngại về nhận thức phòng ngừa bệnh dại trong cộng đồng. Dù hệ thống tiêm phòng hoạt động ổn định, vẫn có ca tử vong vì bệnh dại, đặt ra câu hỏi về hiệu quả của công tác phòng chống.
Cơ chế gây tử vong của bệnh dại
Bác sĩ chuyên khoa II Đoàn Công Viên, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Thành phố Hồ Chí Minh, phân tích: Vi-rút dại sau khi xâm nhập qua vết cắn sẽ di chuyển dọc theo dây thần kinh, tấn công hệ thần kinh trung ương, gây viêm não tủy và tê liệt thần kinh. Bệnh nhân trải qua co giật toàn thân, hôn mê sâu rồi tử vong. Tốc độ tiến triển phụ thuộc vào vị trí vết cắn; những trường hợp bị cắn vào đầu, mặt, cổ gần hệ thần kinh trung ương sẽ phát bệnh nhanh hơn và diễn tiến nặng hơn.
Điều đáng chú ý là vi-rút dại không chỉ lây qua vết cắn mà còn qua tiếp xúc trực tiếp với nước bọt động vật bị dại lên da tổn thương hoặc niêm mạc mỏng. Ngay cả việc để chó, mèo liếm lên vết thương hở cũng là nguy cơ thực sự. Dấu hiệu nhận biết động vật mắc bệnh thường không rõ ràng trong giai đoạn đầu. Chó, mèo sắp phát bệnh thường né ánh sáng, ăn uống thất thường, đi đứng loạng choạng, dễ bị chủ nuôi bỏ qua hoặc nhầm lẫn với bệnh lý thông thường. Đến khi con vật trở nên hung dữ, chảy nước dãi và tấn công bừa bãi thì thiệt hại đã xảy ra.
Nguyên nhân và sai lầm phổ biến
Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Minh Ngọc, Trưởng phòng Khám đa khoa, Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh, chỉ ra nguyên nhân cốt lõi: Nhiều người chủ quan cho rằng chó, mèo nhà nuôi hoặc loại nhỏ thì không nguy hiểm, điều này hoàn toàn sai lầm. Vi-rút dại không phân biệt kích thước hay nguồn gốc của con vật. Chó nhà chưa được tiêm phòng hoàn toàn có thể mang vi-rút dại nếu tiếp xúc với nguồn lây từ bên ngoài.
Một thói quen nguy hiểm khác là sử dụng biện pháp dân gian thay vì đến cơ sở y tế. Nhiều người bị chó, mèo cào, cắn chỉ lấy nọc, đắp lá và tự điều trị tại nhà. Các cách xử lý này không hiệu quả và làm mất thời gian vàng để can thiệp y tế kịp thời. Thậm chí, khi người dân đến cơ sở y tế nhưng quá muộn, triệu chứng lâm sàng đã xuất hiện thì khó có thể cứu vãn.
Giám sát dịch tễ và phối hợp liên ngành
Bác sĩ Nguyễn Hồng Tâm, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Thành phố Hồ Chí Minh, nhấn mạnh yếu tố then chốt trong giám sát dịch tễ: Những trường hợp chó cắn nhiều người trong thời gian ngắn, chó ốm hoặc chết bất thường trong vòng 10 ngày sau khi cắn người đều phải được báo cáo ngay để ngành y tế và thú y phối hợp điều tra, xác định nguy cơ lây lan trong cộng đồng. Đây là cơ chế phát hiện sớm quan trọng để ngăn chặn ổ dịch trước khi bùng phát diện rộng.
Thời gian vàng trong phòng bệnh dại là ngay sau khi bị chó, mèo cào, cắn. Việc rửa vết thương bằng xà-phòng dưới vòi nước chảy liên tục trong ít nhất 15 phút, sau đó sát trùng bằng dung dịch Povidine-iodine hoặc cồn y tế có thể làm giảm đáng kể lượng vi-rút xâm nhập, tạo khoảng thời gian để tiêm phòng phát huy hiệu quả trước khi vi-rút di chuyển đến hệ thần kinh. Tiêm vắc-xin phòng dại sau phơi nhiễm theo đúng phác đồ chỉ định của bác sĩ là biện pháp bảo vệ hữu hiệu nhất. Với vết thương nặng, sâu hoặc gần vùng thần kinh trung ương như đầu, mặt, cổ, việc phối hợp tiêm huyết thanh kháng dại là bắt buộc.
Đối với người thường xuyên tiếp xúc với động vật như nhân viên thú y, người nuôi nhiều chó, mèo, cần tiêm phòng trước phơi nhiễm theo phác đồ cơ bản và nhắc lại định kỳ.
Giải pháp toàn diện từ phòng ngừa đến xử lý
Gốc rễ của vấn đề nằm ở khâu phòng ngừa chủ động: tiêm phòng đầy đủ cho chó, mèo; không thả rông vật nuôi, đeo rọ mõm khi ra nơi công cộng. Dù các quy định này đã có từ lâu, tỷ lệ tuân thủ trong cộng đồng vẫn còn thấp. Theo các cơ quan quản lý, đối phó với bệnh dại không thể chỉ là câu chuyện của ngành y tế, mà là bài toán liên ngành đòi hỏi sự phối hợp thực chất giữa y tế và thú y trong giám sát, kiểm soát nguồn lây; giữa chính quyền địa phương và người dân trong quản lý vật nuôi; và giữa truyền thông y tế với hành vi thực tế trong cộng đồng.
Sở Y tế Thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành Công văn số 4360/SYT-NVY ngày 3/4/2026 về tăng cường phòng, chống bệnh dại, tập trung vào giám sát chủ động, phát hiện sớm ca nguy cơ và đẩy mạnh phối hợp liên ngành. Trung tâm Kiểm soát bệnh tật triển khai tập huấn cho trạm y tế xã, phường, đặc khu về giám sát dịch tễ, cập nhật phác đồ điều trị dự phòng sau phơi nhiễm cho các cơ sở tiêm chủng và đẩy mạnh truyền thông đa nền tảng với chuyên mục chuyên biệt tại địa chỉ hcdc.vn/dai.
Chiến lược truyền thông dù bài bản đến đâu cũng chỉ phát huy tác dụng khi người dân thực sự thay đổi hành vi. Bệnh dại là một trong số ít căn bệnh mà y học hiện đại đã có đầy đủ công cụ để ngăn chặn: vắc-xin, phác đồ điều trị dự phòng rõ ràng và hướng dẫn sơ cứu cụ thể. Mỗi ca tử vong vì bệnh dại là điều đáng tiếc vì hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu mỗi người dân nắm rõ và thực hiện đúng hướng dẫn của ngành y tế, loại bỏ tâm lý chủ quan. Với bệnh dại, không có cơ hội thứ hai nếu để triệu chứng xuất hiện.
