Đàn voi nhà tại tỉnh Đắk Lắk đang phải đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng về số lượng, khi nhiều cá thể già yếu và chết dần, trong khi khả năng sinh sản gặp nhiều trở ngại. Theo thống kê, hiện chỉ còn khoảng 33 cá thể voi nhà, bao gồm 15 voi đực và 18 voi cái.
Tuổi tác và môi trường đe dọa đàn voi
Tháng 5 năm 2026, voi đực P Lăng, 44 tuổi, nặng khoảng 4,6 tấn, bất ngờ qua đời tại Trung tâm Bảo tồn voi, cứu hộ động vật và quản lý bảo vệ rừng Đắk Lắk. Trước đó, năm 2024, voi cái Bắk Khăm, một cá thể voi rừng được thuần hóa từ năm 1974, đã gặp nạn khi kiếm ăn và không qua khỏi. Những cái chết này cho thấy tuổi tác cao và tác động từ môi trường tự nhiên đang là nguyên nhân chính khiến đàn voi nhà suy giảm.
Phần lớn voi nhà hiện nay đều ở độ tuổi từ 40 đến 50, kéo theo nguy cơ bệnh tật, suy giảm sức khỏe và khả năng sinh sản. Điều này đặt ra thách thức lớn cho công tác bảo tồn.
Nỗ lực sinh sản thất bại nhiều lần
Trung tâm Bảo tồn voi, cứu hộ động vật và quản lý bảo vệ rừng Đắk Lắk từng nhiều lần hy vọng vào khả năng sinh sản của đàn voi. Tuy nhiên, ba ca mang thai đều kết thúc trong tiếc nuối. Tháng 10 năm 2017, voi cái Ban Nang chuyển dạ sau quá trình nghiên cứu với chuyên gia Hà Lan, nhưng voi con chết ngạt trên đường sinh dù phát triển hoàn chỉnh. Tháng 12 năm 2019 và tháng 2 năm 2020, voi mẹ Bắc On và Bắk Khăm lần lượt sinh con nhưng cả hai đều không sống được.
Theo anh Cao Đăng Quân, Tổ trưởng Tổ voi kiêm bác sĩ thú y, đường tử cung của voi có cấu trúc đặc biệt, cong và ngược. Những voi mẹ lớn tuổi như Ban Nang hay Bắc On sinh con lần đầu khi đã hơn 40 tuổi, khả năng rặn đẻ và mở rộng tử cung kém, khiến voi con bị kẹt và chết ngạt. Khám nghiệm cho thấy voi con hoàn hảo, chỉ do voi mẹ quá tuổi.
Thay đổi cách tiếp cận bảo tồn
Sau nhiều thất bại, các chuyên gia đang thay đổi chiến lược. Thay vì can thiệp sâu, trung tâm ưu tiên để voi đực và voi cái sống gần nhau trong môi trường tự nhiên, tạo không gian rộng lớn như "khu vực hẹn hò" để voi tự chọn bạn tình, khôi phục bản năng sinh sản. Đồng thời, mẫu máu được lấy định kỳ để theo dõi hormone Progesterone, xác định chu kỳ sinh sản chính xác.
Cuối năm 2025, trung tâm tiếp nhận hai voi cái từ Đồng Nai, khoảng 40 tuổi, còn khả năng sinh sản. Nhân viên theo dõi sức khỏe và lấy mẫu hàng tuần để tầm soát bệnh. Dù việc ghép đôi hai cặp voi năm 2024 chưa thành công do chất lượng trứng suy giảm, dữ liệu thu được vẫn là cơ sở quan trọng cho nghiên cứu tiếp theo.
Khó khăn trong tìm nguồn voi trẻ
Ông Nguyễn Công Chung, Phó giám đốc trung tâm, cho biết đơn vị đang tìm giải pháp tạo nguồn voi kế cận. Giai đoạn 2024-2025, trung tâm đề xuất UBND tỉnh gửi văn bản đến Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kiến nghị qua ngoại giao quốc tế vận động các nước Đông Nam Á hỗ trợ voi trẻ cho chương trình sinh sản.
Trung tâm cũng đặt kỳ vọng vào chú voi đực Gôn, 10 tuổi, một trong số ít cá thể trẻ. Năm 2016, Gôn rơi xuống giếng hoang ở huyện Ea Súp khi mới hai tháng tuổi. Sau năm lần thả lại đàn voi rừng bất thành, lực lượng bảo tồn quyết định nuôi dưỡng. Hiện Gôn phát triển khỏe mạnh và được kỳ vọng đóng vai trò quan trọng trong chiến lược bảo tồn.
"Thực tế, hiệu quả sinh sản hiện rất khó xác định vì đàn voi nhà phần lớn đã già, vượt xa giai đoạn sinh sản lý tưởng," ông Chung nói.
Thách thức từ du lịch và bảo tồn
Một khó khăn khác là nhiều chủ voi ở huyện Lắk vẫn giữ voi khai thác du lịch vì nguồn thu đáng kể. Chỉ khi voi già yếu hoặc không còn khả năng phục vụ mới chuyển giao cho cơ sở bảo tồn. Việc chuyển đổi sang du lịch thân thiện với voi gặp rào cản do chỉ dựa vào vận động, tuyên truyền, thiếu chế tài bắt buộc.
Bà Lê Thị Mỹ Trinh, đại diện Tổ chức Động vật châu Á, cho biết đơn vị sẽ tiếp tục phối hợp với UBND tỉnh mở rộng mô hình du lịch thân thiện, nâng cao phúc lợi động vật, đào tạo nài voi và cán bộ kỹ thuật, hỗ trợ theo dõi quần thể. Các hoạt động truyền thông, giáo dục cộng đồng và xây dựng chính sách dài hạn được xem là nền tảng để bảo tồn bền vững đàn voi nhà Đắk Lắk.
