Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam, nhiệm kỳ 2026 - 2031, diễn ra trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới với những yêu cầu ngày càng cao về năng suất, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trước những biến động sâu sắc của thị trường lao động, thông điệp xuyên suốt của Đại hội là đặt người lao động ở vị trí trung tâm của mọi chính sách và hoạt động công đoàn.
Người lao động cần được đào tạo, chăm lo, bảo vệ và khơi dậy khát vọng cống hiến
Nhìn lại chặng đường đổi mới 40 năm qua, có thể khẳng định rằng mỗi bước tiến của nền kinh tế đều gắn liền với sự trưởng thành của giai cấp công nhân và đội ngũ người lao động. Từ các khu công nghiệp, khu chế xuất, công trường xây dựng đến những lĩnh vực công nghệ cao, logistics, dịch vụ hay kinh tế số, hàng chục triệu người lao động đang trực tiếp tạo ra của cải vật chất, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, thúc đẩy xuất khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Đặc biệt, trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, người lao động không còn chỉ là lực lượng sản xuất đơn thuần, mà ngày càng trở thành chủ thể của đổi mới sáng tạo. Nhiều sáng kiến kỹ thuật, giải pháp cải tiến quy trình sản xuất, ứng dụng công nghệ mới đã xuất phát từ chính đội ngũ công nhân, kỹ sư, người lao động tại các doanh nghiệp. Sự năng động, sáng tạo và tinh thần thích ứng của họ đang góp phần quan trọng vào việc hình thành các động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế.
Tuy nhiên, bên cạnh những đóng góp to lớn ấy, thực tế cho thấy đời sống của một bộ phận không nhỏ người lao động vẫn còn nhiều khó khăn. Thu nhập tuy được cải thiện nhưng ở nhiều nơi vẫn chưa theo kịp tốc độ gia tăng của chi phí sinh hoạt. Đối với không ít công nhân, đặc biệt là lao động nhập cư tại các khu công nghiệp, bài toán nhà ở, chăm sóc y tế, giáo dục cho con em hay các điều kiện sinh hoạt thiết yếu vẫn là những nỗi lo thường trực.
Nhiều năm qua, các chính sách an sinh xã hội dành cho người lao động đã được quan tâm hơn, song khoảng cách giữa nhu cầu thực tế và khả năng đáp ứng vẫn còn khá lớn. Không ít khu công nghiệp phát triển nhanh về quy mô sản xuất nhưng hệ thống hạ tầng xã hội đi kèm chưa theo kịp. Thiếu nhà ở giá phù hợp, thiếu trường học, cơ sở y tế, không gian văn hóa và các thiết chế phục vụ đời sống tinh thần đang ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống cũng như khả năng gắn bó lâu dài của người lao động với doanh nghiệp và địa phương.
Thách thức càng trở nên rõ nét hơn khi cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động. Trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và công nghệ số mở ra nhiều cơ hội phát triển mới, nhưng đồng thời cũng đặt ra nguy cơ không nhỏ về thay thế lao động ở một số ngành nghề truyền thống. Nhiều công việc giản đơn có thể bị tự động hóa; nhiều vị trí việc làm sẽ đòi hỏi trình độ chuyên môn, kỹ năng số và khả năng thích ứng cao hơn trước.
Điều đó đồng nghĩa với việc người lao động không chỉ đối mặt với áp lực về việc làm, thu nhập, mà còn đứng trước yêu cầu phải học tập liên tục, nâng cao tay nghề và chuyển đổi kỹ năng để thích nghi với môi trường lao động mới. Nếu không có sự chuẩn bị kịp thời, một bộ phận lao động có nguy cơ bị tụt lại phía sau ngay trong chính quá trình phát triển mà họ đang góp phần tạo dựng.
Phát biểu chỉ đạo tại Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, không thể có năng suất lao động cao nếu người lao động không được đào tạo, chăm lo, bảo vệ và khơi dậy khát vọng cống hiến. Đây không chỉ là sự khẳng định vai trò của người lao động trong nền kinh tế, mà còn là sự điều chỉnh quan trọng trong tư duy phát triển.
Trong một thời gian dài, việc chăm lo cho người lao động thường được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ hỗ trợ, bảo đảm an sinh hoặc giải quyết khó khăn khi phát sinh. Cách tiếp cận này vẫn cần thiết, nhưng đã không còn đủ để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới. Khi đất nước hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao, người lao động cần được nhìn nhận như một nguồn lực chiến lược, một loại “vốn phát triển” đặc biệt cần được đầu tư lâu dài và bền vững.
Điều đó có nghĩa là thay vì chỉ hỗ trợ khi khó khăn, cần tạo điều kiện để người lao động phát triển toàn diện về trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp, năng lực số, đời sống vật chất và tinh thần. Đầu tư cho người lao động không đơn thuần là tăng phúc lợi hay cải thiện thu nhập, mà còn là mở rộng cơ hội học tập suốt đời, xây dựng môi trường làm việc an toàn, nhân văn, tạo điều kiện để mỗi người phát huy tối đa năng lực và khát vọng cống hiến.
Đổi mới Công đoàn để người lao động thực sự là trung tâm
Nếu đặt người lao động vào vị trí trung tâm là mục tiêu xuyên suốt của Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam, thì đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động chính là con đường để hiện thực hóa mục tiêu đó. Trong kỷ nguyên phát triển mới với những chuyển động sâu sắc của nền kinh tế số, thị trường lao động và quan hệ lao động, tổ chức Công đoàn cũng đứng trước yêu cầu phải tự đổi mới mạnh mẽ để thích ứng và phát triển.
Điểm đáng chú ý là Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam không dừng lại ở việc khẳng định vai trò, quyền lợi của người lao động, mà đã xác định rõ những giải pháp mang tính đột phá nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chức Công đoàn. Trong đó, việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ công đoàn được xác định là một trong hai khâu đột phá chiến lược. Bởi lẽ, mọi chủ trương đúng đắn đều phải được hiện thực hóa thông qua con người. Một tổ chức công đoàn mạnh trước hết phải có đội ngũ cán bộ đủ năng lực, bản lĩnh và tâm huyết để đại diện cho quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động.
Trong bối cảnh quan hệ lao động ngày càng đa dạng và phức tạp, cán bộ công đoàn không chỉ cần hiểu biết pháp luật lao động, chính sách an sinh xã hội hay kỹ năng vận động quần chúng, mà còn phải có năng lực đối thoại, thương lượng, giải quyết tranh chấp và xử lý các vấn đề phát sinh trong thực tiễn. Đặc biệt, khi chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi cấu trúc việc làm, cán bộ công đoàn cần có tầm nhìn mới về thị trường lao động để đồng hành cùng người lao động trong quá trình thích ứng với những biến đổi đó.
Song song với nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, chuyển đổi số được xác định là khâu đột phá thứ hai, phản ánh sự nhạy bén của tổ chức công đoàn trước những yêu cầu của thời đại. Trong xã hội số, người lao động ngày càng có xu hướng tiếp cận thông tin, tương tác và sử dụng các dịch vụ trên nền tảng trực tuyến. Nếu không đổi mới phương thức hoạt động, khoảng cách giữa tổ chức Công đoàn với người lao động có nguy cơ ngày càng lớn.
Chuyển đổi số không đơn thuần là ứng dụng công nghệ vào công tác quản lý, mà còn là sự thay đổi căn bản về cách thức phục vụ đoàn viên và người lao động. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu đoàn viên, phát triển các nền tảng số để tư vấn pháp luật, tiếp nhận phản ánh, giải quyết kiến nghị hay triển khai các chương trình phúc lợi trực tuyến sẽ giúp Công đoàn đến gần người lao động hơn, nhanh hơn và hiệu quả hơn. Quan trọng hơn, chuyển đổi số tạo điều kiện để mọi người lao động, dù ở khu công nghiệp, doanh nghiệp tư nhân hay làm việc trên các nền tảng số, đều có thể tiếp cận và thụ hưởng các dịch vụ công đoàn một cách thuận lợi.
Bên cạnh đó, một yêu cầu khác là cần đổi mới hoạt động công đoàn ở cơ sở, nơi diễn ra những vấn đề sát sườn nhất của người lao động. Thực tiễn cho thấy, chất lượng hoạt động của công đoàn cơ sở quyết định trực tiếp mức độ gắn bó của người lao động với tổ chức Công đoàn. Một công đoàn cơ sở thực sự mạnh phải là nơi người lao động tìm đến khi quyền lợi bị ảnh hưởng, khi có khó khăn trong cuộc sống hoặc khi cần được hỗ trợ về nghề nghiệp, pháp lý. Điều đó đòi hỏi công đoàn cơ sở cần tăng cường đối thoại, nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của người lao động để phát hiện sớm và giải quyết các vấn đề ngay từ khi mới hình thành.
Do đó, đối thoại và thương lượng tập thể trở thành một trong những phương thức quan trọng nhất để bảo vệ quyền lợi người lao động trong giai đoạn hiện nay. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, lợi ích của người lao động và doanh nghiệp không phải lúc nào cũng hoàn toàn đồng nhất. Vai trò của Công đoàn là xây dựng những cơ chế đối thoại thực chất để hài hòa lợi ích giữa các bên, góp phần hình thành quan hệ lao động ổn định, tiến bộ và bền vững.
Bên cạnh chức năng đại diện, bảo vệ quyền lợi, tổ chức Công đoàn còn phải trở thành người bạn đồng hành của người lao động trên hành trình phát triển nghề nghiệp. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, nhiều ngành nghề mới xuất hiện trong khi một số công việc truyền thống dần thu hẹp, việc học tập suốt đời và nâng cao kỹ năng trở thành yêu cầu tất yếu. Công đoàn cần tham gia tích cực hơn vào các chương trình đào tạo nghề, bồi dưỡng kỹ năng số, hỗ trợ người lao động thích ứng với môi trường làm việc mới và nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường lao động.
Đồng thời, việc chăm lo đời sống người lao động cần được nhìn nhận theo cách toàn diện hơn. Nhà ở xã hội, trường học, cơ sở y tế, thiết chế văn hóa, các chương trình phúc lợi và hỗ trợ an sinh không chỉ là những chính sách xã hội đơn thuần, mà còn là những yếu tố quan trọng tạo nên chất lượng cuộc sống và khả năng gắn bó lâu dài của người lao động với doanh nghiệp cũng như với quá trình phát triển đất nước. Khi người lao động được bảo đảm những điều kiện sống cơ bản, họ mới có thể toàn tâm toàn ý cống hiến và phát huy năng lực sáng tạo.
Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, Công đoàn trong giai đoạn mới không chỉ là nơi chăm lo và bảo vệ quyền lợi, mà còn có sứ mệnh khơi dậy khát vọng vươn lên, tinh thần đổi mới sáng tạo và trách nhiệm xã hội trong mỗi người lao động. Đất nước đang cần một giai cấp công nhân hiện đại hơn, bản lĩnh hơn, sáng tạo hơn. Người lao động đang cần một tổ chức Công đoàn gần gũi hơn, thiết thực hơn, mạnh mẽ hơn. Sự nghiệp phát triển đất nước đang cần sự đóng góp to lớn hơn nữa của hàng chục triệu đoàn viên, công nhân, viên chức, lao động cả nước.
Tác giả: TS. Phạm Ngọc Hùng công tác tại Ban Xây dựng Đảng, Tạp chí Cộng sản.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!
