Cải cách tiền lương tiếp tục là vấn đề nóng trên bàn nghị sự của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh nhiều người lao động vẫn chật vật với chi phí sinh hoạt, khó tích lũy và đối mặt với làn sóng tự động hóa ngày càng mạnh mẽ.
Thực trạng đáng lo ngại của người lao động
Vợ chồng anh Vũ Anh Quyền, công nhân tại các khu công nghiệp Thăng Long và Phú Minh (Hà Nội), có tổng thu nhập hơn 20 triệu đồng/tháng. Dù cố gắng tiết kiệm, mỗi tháng họ chỉ dành dụm được khoảng 7 triệu đồng. Anh Quyền chia sẻ: "Mức sống ở Hà Nội rất khó khăn cho công nhân, chi tiêu nhà ở, ăn uống, chăm sóc con cái... Tiền tiết kiệm rất ít. Chúng tôi mong có nhiều chính sách tốt hơn để ổn định cuộc sống, an cư lạc nghiệp".
Khảo sát năm 2025 của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam với 3.000 công nhân tại 10 tỉnh thành cho thấy: 54,9% người lao động chỉ vừa đủ chi tiêu cơ bản; 26,3% phải sống kham khổ; 7,9% không đủ sống, phải làm thêm; và 12,5% thường xuyên phải vay mượn tiền hàng tháng.
Không chỉ lo "cơm áo gạo tiền", nhiều công nhân còn lo sợ bị tụt lại phía sau trong làn sóng chuyển đổi số. Họ mong muốn được đào tạo nâng cao kiến thức, có nhà trẻ cho con và chế độ phúc lợi tốt hơn.
Giải pháp từ chuyên gia
TS Nguyễn Thị Liên, Trưởng bộ môn Chiến lược và chính sách nhân lực, Trường Đại học Thương mại, nhấn mạnh: Cải cách tiền lương cần đồng bộ, trước hết là điều chỉnh lương tối thiểu sát với chi phí sinh hoạt thực tế. Phát triển an sinh xã hội như nhà ở xã hội, y tế, giáo dục sẽ giúp giảm chi phí sinh hoạt, cải thiện thu nhập thực tế.
Giải pháp bền vững là nâng cao năng suất lao động qua đầu tư vào con người, công nghệ và tối ưu quy trình sản xuất. Nhà nước cần hỗ trợ, doanh nghiệp đầu tư dài hạn, người lao động chủ động nâng cao năng lực. Đồng thời, hoàn thiện cơ chế đối thoại, thương lượng tập thể để người lao động có tiếng nói về lương, thưởng.
TS Liên cho rằng: "Người lao động phải tự nâng cấp kỹ năng số, giao tiếp trong môi trường số, bảo mật thông tin, khai thác dữ liệu. Họ sẽ có vị thế thương lượng lương cao hơn khi tạo ra giá trị lớn hơn. Nhà nước cần hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số, đổi mới công nghệ. Việt Nam cần chuyển từ lợi thế lao động giá rẻ sang lợi thế công nghệ, nhân lực chất lượng cao".
PGS.TS Vũ Quang Thọ, nguyên Viện trưởng Viện Công nhân và Công đoàn, lưu ý: Cải cách tiền lương còn liên quan đến phát triển giống nòi, khi 73% lao động độc thân đắn đo lập gia đình, sinh con vì thu nhập khó trang trải. Ông kêu gọi doanh nghiệp thay đổi cách đối xử với người lao động, xem họ là con người có trí tuệ, tình cảm, không phải cỗ máy.
Thực tiễn từ doanh nghiệp và vai trò công đoàn
Nhiều doanh nghiệp đã áp dụng cách làm linh hoạt: Công ty Meiko Việt Nam tổ chức bữa ăn đặc biệt cho công nhân vào thứ Tư và thứ Sáu hàng tuần; Công ty Fujiura Nha Trang thưởng năng suất bằng vàng, từ 0,3 đến 0,5 chỉ tùy kết quả.
Ông Ngọ Duy Hiểu, Phó chủ tịch Thường trực Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, khẳng định: "Phúc lợi phải dài hạn, ổn định, không chỉ từ tài chính công đoàn mà còn từ người sử dụng lao động, xã hội và đặc biệt từ nâng cao năng suất lao động. Khi năng suất tốt, chúng ta có nguồn lực để chăm lo tốt hơn cho người lao động".
Hướng tới lương đủ sống
Mỗi kỳ điều chỉnh lương tối thiểu đều mang kỳ vọng lớn, nhưng giá nhà, chi phí sinh hoạt tiếp tục tăng, khiến đồng lương nhanh chóng bị cuốn vào vòng xoáy chi tiêu. Cải cách tiền lương không chỉ là tăng bao nhiêu phần trăm, mà cần giúp người lao động thực sự có tích lũy, xây dựng tương lai.
Mức lương hợp lý phải cho phép người lao động tiết kiệm sau khi trang trải nhu cầu thiết yếu. Điều này đòi hỏi xác định lương tối thiểu dựa trên chi phí thực tế, không chỉ số trung bình.
Cải cách tiền lương phải đi cùng cải cách năng suất. Việt Nam cần chuyển từ lao động giá rẻ sang lao động chất lượng cao, đầu tư đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng, chuẩn bị cho chuyển đổi số. Khi công nhân làm chủ công nghệ, tạo giá trị lớn hơn, lương cao hơn sẽ là nhu cầu tự nhiên của thị trường.
Trong bối cảnh tự động hóa và AI phát triển, lao động giản đơn khó cạnh tranh với máy móc. Người lao động cần được đào tạo, nâng cao kỹ năng ngay từ hôm nay. Đồng thời, cần cơ chế đối thoại hiệu quả để chia sẻ thành quả tăng trưởng. Công đoàn cần phát huy vai trò thực chất, trở thành "cầu nối" trong thương lượng về lương, thưởng và điều kiện làm việc.
Kinh nghiệm từ Đức, Thụy Điển, Hà Lan cho thấy thương lượng tập thể hiệu quả giúp người lao động hưởng đãi ngộ xứng đáng. Bên cạnh đó, chính sách an sinh như nhà ở xã hội, giáo dục, y tế, giao thông công cộng góp phần tăng giá trị thực của đồng lương.
Suy cho cùng, đích đến của cải cách tiền lương là sự thay đổi trong đời sống người lao động. Khi họ có thể tích lũy, hoạch định tương lai thay vì chỉ lo trang trải, đó mới là lúc cải cách thành công.
