Những câu chuyện người cao tuổi mang sổ lương hưu đi cầm cố, thế chấp nhà đất hoặc vay mượn để gỡ vốn từ các hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ đang gây xôn xao dư luận. Đằng sau những khoản tiền mất mát không chỉ là thiệt hại kinh tế, mà còn là tổn thương tâm lý kéo dài, đẩy nhiều người vào trạng thái lo âu, trầm cảm.
Chiêu lừa nhắm vào túi tiền người nghỉ hưu
Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Mai, Trưởng phòng Sức khỏe tâm thần người cao tuổi, Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết người cao tuổi có điều kiện kinh tế hoặc sở hữu khoản tiền tích lũy lớn thường là mục tiêu của các đối tượng lừa đảo. Thời gian qua, Viện đã tiếp nhận nhiều trường hợp phải điều trị tâm lý vì sang chấn nặng nề sau khi bị lừa. Các chiêu trò ngày càng đa dạng, từ bán hàng khuyến mại, thực phẩm chức năng đến đầu tư tài chính, hợp đồng nghỉ dưỡng hay sở hữu kỳ nghỉ.
Lý giải nguyên nhân người cao tuổi dễ sập bẫy, chuyên gia cho rằng đây là giai đoạn họ mong muốn nghỉ ngơi, tận hưởng cuộc sống sau nhiều năm lao động, đồng thời có nhu cầu duy trì sự gắn kết với gia đình, bạn bè và cộng đồng. Nhiều người vẫn muốn khẳng định vai trò của mình trong gia đình, không chỉ về kinh tế mà còn trong việc đưa ra các quyết định quan trọng.
Tâm lý muốn chứng minh mình vẫn minh mẫn khiến nhiều người cao tuổi không muốn phụ thuộc hoặc tham khảo ý kiến con cháu. Thậm chí, có người cho rằng kinh nghiệm sống của mình nhiều hơn nên không cần nghe lời khuyên từ thế hệ trẻ. Khoảng cách công nghệ cũng là nguyên nhân đáng chú ý. Trong bối cảnh các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi trên môi trường số, nhiều người cao tuổi gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin hoặc nhận diện dấu hiệu cảnh báo. Tuy nhiên, không ít người lại ngại hỏi con cháu vì sợ bị đánh giá là lạc hậu.
Nhu cầu chăm sóc sức khỏe cũng là điểm yếu bị khai thác. Các quảng cáo về thực phẩm chức năng, sản phẩm tăng cường sức khỏe hay chương trình nghỉ dưỡng, phục hồi sức khỏe thường đánh trúng mong muốn sống khỏe mạnh, kéo dài tuổi thọ của người cao tuổi. Nếu được giới thiệu rằng sản phẩm hay dịch vụ có thể cải thiện sức khỏe, thay đổi môi trường sống, nghỉ dưỡng ở nơi không khí trong lành hoặc hỗ trợ điều trị bệnh tật, nhiều người sẵn sàng bỏ ra một khoản tiền lớn.
Ở một số người, khả năng lập kế hoạch, kiểm soát tài chính và đưa ra quyết định có thể suy giảm theo tuổi tác, khiến họ dễ bị tác động bởi những lời mời chào hấp dẫn hoặc đưa ra quyết định thiếu cân nhắc. Thực tế tại Viện Sức khỏe Tâm thần cho thấy nhiều bệnh nhân nhập viện trong tình trạng căng thẳng, lo âu kéo dài sau khi bị lừa đảo. Có trường hợp tham gia chương trình bán hàng khuyến mại, dù đã được con cháu nhắc nhở không mang tiền theo nhưng vẫn vay tiền người xung quanh để mua sản phẩm vì quá tin vào lời quảng cáo.
Càng muốn gỡ vốn càng mất nhiều tiền
Nghiêm trọng hơn là những trường hợp tham gia đầu tư hoặc sở hữu kỳ nghỉ. Theo tiến sĩ Phương Mai, tâm lý chung của nạn nhân là mong muốn lấy lại số tiền đã mất. Các đối tượng lừa đảo lợi dụng chính tâm lý này để tiếp tục dụ dỗ họ đóng thêm tiền với lời hứa sẽ được hoàn vốn hoặc thu hồi khoản đầu tư trước đó. Càng muốn gỡ, họ càng bị cuốn sâu hơn và tiếp tục mất thêm tiền. Nhiều người giấu gia đình nên thiệt hại ngày càng lớn. Khi phát hiện sự việc, họ rơi vào trạng thái stress nghiêm trọng, mất tự tin, tự trách bản thân. Một số trường hợp xuất hiện dấu hiệu trầm cảm.
Bên cạnh nguy cơ bị lừa đảo tài chính, tình trạng cô đơn ở người cao tuổi cũng là vấn đề đáng lo ngại. Sự cô đơn có thể biểu hiện bằng việc ít ra khỏi nhà, hạn chế gặp gỡ bạn bè, từ bỏ sở thích trước đây, không muốn tham gia hoạt động gia đình hoặc thường xuyên ngồi một mình. Nhiều người có biểu hiện buồn bã kéo dài, dễ tủi thân, cảm thấy bị bỏ rơi hoặc cho rằng bản thân không còn quan trọng đối với người thân.
Tiến sĩ Mai khuyến cáo gia đình cần quan tâm nhiều hơn đến đời sống tinh thần của người cao tuổi thay vì chỉ chú ý tới sức khỏe thể chất. Thay vì trách móc hay áp đặt khi họ mắc sai lầm, người thân nên dành thời gian lắng nghe, chia sẻ và đồng hành. Những việc đơn giản như gọi điện mỗi ngày, cùng ăn cơm, đi dạo, đưa đi khám bệnh hoặc tham gia các hoạt động chung có thể giúp người cao tuổi cảm thấy được quan tâm và gắn kết hơn.
Về phía người cao tuổi, chuyên gia khuyến khích duy trì các hoạt động lành mạnh như đọc báo, nghe nhạc, chăm sóc cây cối, tập luyện nhẹ nhàng và tham gia các câu lạc bộ hoặc nhóm sinh hoạt cộng đồng để tăng cường kết nối xã hội. Đặc biệt, khi cảm giác cô đơn kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày, người cao tuổi cần được thăm khám chuyên khoa sức khỏe tâm thần. Nếu người bệnh thường xuyên nói về cái chết, cho rằng mình là gánh nặng của gia đình hoặc xuất hiện ý định tự sát, người thân cần nhanh chóng đưa đến cơ sở chuyên khoa để được đánh giá và theo dõi kịp thời.
