Thế Giới 2025: Những Biến Động Mang Tính Cấu Trúc
Thế giới trong những năm gần đây đã trải qua những thay đổi căn bản và mang tính thời đại. Quá trình này, theo nhiều nhà quan sát, bắt đầu từ gần một thập kỷ trước, từ thời kỳ Trump 1.0. Tuy nhiên, năm 2025 với sự trở lại của ông Trump trong nhiệm kỳ thứ hai có thể được xem là tác nhân lớn nhất, tạo ra sự chuyển biến toàn diện trên phạm vi toàn cầu về chính trị, an ninh và kinh tế.
Những Thay Đổi Cấu Trúc và Bất Ổn
Thứ nhất, thế giới đang chứng kiến những thay đổi mang tính cấu trúc, vừa là thời kỳ bất ổn và khó lường. Điểm nổi bật nhất là sự thay đổi trong so sánh tương quan lực lượng, nơi cạnh tranh giữa các nước lớn trở thành cạnh tranh chiến lược. Cục diện địa chiến lược toàn cầu thay đổi mạnh mẽ, với quan hệ Mỹ - Trung là cặp quan hệ quan trọng hàng đầu.
Thứ hai, nền kinh tế thế giới từng dựa trên toàn cầu hóa và tự do thương mại nay trở nên đứt gãy và phân mảnh. Mặc dù sự phụ thuộc lẫn nhau vẫn tồn tại, điều này thể hiện rõ trong việc ứng phó với dịch bệnh, cạnh tranh nước lớn và các cuộc khủng hoảng khu vực.
Thứ ba, sự phát triển đột phá của khoa học công nghệ và thông tin, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và chất bán dẫn, đã làm thay đổi cách thức quản trị ở mọi cấp độ từ doanh nghiệp đến quốc gia và toàn cầu. Bên cạnh đó, các thách thức an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, nước biển dâng và dịch bệnh ngày càng trở nên cấp bách, thậm chí đe dọa môi trường sinh tồn của con người.
Cạnh Tranh Nước Lớn: Không Phải Chiến Tranh Lạnh Mới
Về cục diện thế giới, cạnh tranh giữa các nước lớn đã có sự thay đổi đáng kể. Mỹ vẫn là quốc gia mạnh nhất, nhưng khoảng cách với phần còn lại của thế giới đang thu hẹp, đặc biệt là với sự vươn lên của Trung Quốc. Từ năm 2012, Trung Quốc đã chủ động xây dựng sức mạnh kinh tế, quân sự và mở rộng ảnh hưởng thông qua các sáng kiến toàn cầu như BRI, GSI và GGI.
Trong khi đó, Mỹ từ sau khi Liên Xô sụp đổ đã giữ vị trí độc tôn cho đến cuộc khủng hoảng kinh tế Bắc Mỹ 2007-2008. Từ đó, cạnh tranh nước lớn diễn ra dưới nhiều hình thái, với điểm nhấn là sự trỗi dậy của Trung Quốc từ đầu những năm 2010. Mỹ vẫn tìm cách duy trì vai trò và trật tự của mình, nhưng không gian độc tôn đang thu hẹp. Dưới thời ông Obama, Mỹ chuyển sang tái cân bằng; thời Trump 1.0 là "Nước Mỹ trên hết"; và dưới thời ông Biden là thúc đẩy hệ giá trị dựa trên đồng minh phương Tây để cạnh tranh với Trung Quốc.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thế giới đang bước vào cuộc Chiến tranh Lạnh 2.0, nhưng theo quan điểm cá nhân, cạnh tranh hiện nay có đặc thù riêng và không phải là một cuộc Chiến tranh Lạnh mới. Cuộc Chiến tranh Lạnh 1.0 giữa Mỹ và Liên Xô là sự đối đầu giữa hai hệ thống biệt lập, tìm cách phủ nhận lẫn nhau. Trong khi đó, cạnh tranh Mỹ - Trung hiện tại là câu chuyện hai bên muốn duy trì vị thế và lợi ích toàn cầu mà không nhằm triệt tiêu nhau. Sự cạnh tranh này diễn ra trong bối cảnh không phân chia thành hai hệ thống riêng biệt, mà chỉ lấn át nhau ở các khu vực ảnh hưởng và tìm cách bảo vệ lợi ích tối cao.
Sự Trở Lại Của Ông Trump: Tác Động Toàn Cầu
Năm 2025, sự trở lại của ông Trump với chính quyền Trump 2.0 và những điều chỉnh chính sách của Mỹ được xem là tác nhân lớn nhất, tác động sâu sắc đến mọi mặt trên toàn thế giới. Nước Mỹ nhận diện lại chính mình thông qua Chủ thuyết MAGA - Nước Mỹ vĩ đại trở lại, tập trung vào phát triển kinh tế, công nghiệp, quân sự và công nghệ. Lần đầu tiên, Mỹ chi 1.000 tỷ USD cho ngân sách quốc phòng, phát triển công nghệ và cơ sở hạ tầng để giảm phụ thuộc bên ngoài.
Dưới thời Trump 2.0, Mỹ cũng thay đổi hệ giá trị, với những vấn đề như dân chủ, nhân quyền, bình đẳng giới và biến đổi khí hậu được điều chỉnh trong nội bộ. Trong quan hệ đối ngoại, tư duy "Nước Mỹ trên hết" trở nên khác biệt. Thay vì dựa vào đồng minh như truyền thống, Mỹ tái xác định lợi ích quốc gia là ưu tiên hàng đầu, với cách tiếp cận thực dụng hơn. Ông Trump tìm cách phát huy tối đa sức mạnh so sánh của Mỹ với từng quốc gia, thay vì tập hợp lượng đồng minh lớn.
Trong năm qua, cách tiếp cận của ông Trump đối với thế giới đã thể hiện qua ba điểm chính:
- Đưa sản xuất trở lại Mỹ: Tập trung vào các ngành công nghiệp liên quan trực tiếp đến lợi ích kinh tế và an ninh, như công nghệ bán dẫn và dầu khí.
- Áp đặt thuế quan: Tạo ra sự bình đẳng trong quan hệ thương mại, nhưng đồng thời gây ra bất ổn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
- Xử lý các cuộc khủng hoảng: Tập trung vào xung đột ở Ukraine, Trung Đông và Mỹ Latinh, với cách tiếp cận dựa trên lợi ích và thực dụng.
Trong xung đột Ukraine, ông Trump đặt lợi ích Mỹ lên hàng đầu, tái cấu trúc quan hệ trong tam giác Mỹ - Trung - Nga. Với châu Âu, Mỹ nhấn mạnh chia sẻ trách nhiệm và không còn bao cấp an ninh theo cách cũ. Ở Trung Đông, hòa bình được xây dựng dựa trên tương quan lợi ích mới, với Mỹ đóng vai trò trọng tài. Tại Mỹ Latinh, Mỹ ưu tiên an ninh khu vực, tìm cách giảm ảnh hưởng của Trung Quốc và Nga, như ở Venezuela và kênh đào Panama.
Không Gian Cho Các Nước Nhỏ Hơn
Năm 2025, kinh tế, chính trị và an ninh thế giới đều chứa đựng yếu tố bất ổn. Tác nhân của sự bất ổn này bao gồm cả những thay đổi hệ thống trong những năm qua và sự thay đổi chính quyền Mỹ với những điều chỉnh mạnh mẽ trong chính sách đối nội và đối ngoại. Rủi ro và tính khó lường gia tăng, khiến quan hệ thế giới tiếp tục bất ổn trong thời gian dài, với xu hướng thực dụng và đơn phương ngày càng rõ nét.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là không có không gian cho các nước khác, đặc biệt là những nước nhỏ hơn. Họ có thể phát huy độc lập tự chủ, đa dạng hóa và thúc đẩy hợp tác với tất cả các quốc gia. Nước Mỹ dưới thời Trump 2.0 có thể thay đổi bất ngờ và khó lường, với xu hướng ngày càng hướng nội, bảo hộ và thực dụng. Do đó, nhiều nước đang áp dụng các biện pháp dài hạn, không chỉ để "chiều" Mỹ.
Các chiến lược chính bao gồm:
- Tự chủ chiến lược: Các nước châu Âu và Đông Nam Á đều nhấn mạnh việc nâng cao năng lực kinh tế và quốc phòng của bản thân.
- Đa dạng hóa: Giảm sự phụ thuộc quá lớn vào Mỹ và Trung Quốc bằng cách mở rộng quan hệ với các đối tác khác.
- Cảnh giác với bẫy cường quyền: Tăng cường hợp tác khu vực để tạo ra không gian chiến lược phù hợp, tránh bị lôi kéo vào cạnh tranh nước lớn.
Bài viết dựa trên phân tích của Nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Đại sứ Việt Nam tại Mỹ (2014 - 2018) Đại sứ Phạm Quang Vinh.
