Nhật Bản 'mở kho vũ khí' lớn nhất kể từ Thế chiến II
Trong bối cảnh Mỹ đang quá tải vì các cuộc chiến sự và cam kết an ninh có dấu hiệu lung lay, Nhật Bản đang đẩy mạnh nới lỏng quy định xuất khẩu vũ khí, thu hút hàng loạt đồng minh từ khắp nơi trên thế giới tìm kiếm nguồn cung mới. Đây được xem là động thái mở kho vũ khí lớn nhất của Tokyo kể từ sau Thế chiến II.
Bối cảnh thúc đẩy thay đổi chiến lược
Theo ghi nhận, kế hoạch nới lỏng quy định xuất khẩu quốc phòng sắp được Tokyo triển khai đã thu hút sự quan tâm mạnh mẽ từ Warsaw đến Manila. Nguyên nhân chính xuất phát từ việc Washington đang dao động về cam kết an ninh, trong khi các cuộc chiến tại Iran và Ukraine tiếp tục bào mòn nguồn cung vũ khí của Mỹ.
Đảng cầm quyền của Thủ tướng Sanae Takaichi đã thông qua các điều chỉnh quan trọng trong tuần này, như một phần nỗ lực tiếp sức cho nền công nghiệp quốc phòng của quốc gia vốn theo chủ nghĩa hòa bình. Ba quan chức chính phủ Nhật Bản tiết lộ rằng các quy định mới có thể được chính thức áp dụng ngay trong tháng này.
Phá băng thị trường vũ khí toàn cầu
Dù phần lớn "đứng ngoài" thị trường vũ khí toàn cầu suốt nhiều thập kỷ kể từ sau Thế chiến II, Nhật Bản vẫn duy trì mức chi tiêu quốc phòng đáng kể - khoảng 60 tỷ USD trong năm nay. Con số này đủ để nuôi dưỡng một ngành công nghiệp quốc phòng quy mô lớn, có khả năng sản xuất các hệ thống tiên tiến như tàu ngầm hay máy bay chiến đấu.
Các khách hàng tiềm năng bao gồm quân đội Ba Lan và hải quân Philippines - những lực lượng đang đẩy mạnh hiện đại hóa trước các thách thức an ninh khu vực. Theo các cuộc trao đổi với quan chức Nhật Bản và nhà ngoại giao tại Tokyo, những tập đoàn như Toshiba và Mitsubishi Electric đang tăng tốc tuyển dụng, mở rộng năng lực sản xuất để đón đầu nhu cầu.
Những thương vụ đầu tiên và tiềm năng hợp tác
Một trong những thương vụ đầu tiên nhiều khả năng được chính phủ bà Takaichi phê duyệt là xuất khẩu các tàu hộ vệ đã qua sử dụng cho Philippines - quốc gia đang đối đầu căng thẳng trên biển. Theo hai quan chức Nhật Bản, đây có thể chỉ là bước khởi đầu cho các hợp đồng tiếp theo, bao gồm cả hệ thống phòng thủ tên lửa.
Ở châu Âu, Ba Lan và Nhật Bản được cho là có thể bổ trợ cho nhau trong việc lấp đầy khoảng trống kho vũ khí, đặc biệt trong các lĩnh vực như chống máy bay không người lái và tác chiến điện tử. Đại diện ngoại giao Ba Lan tại Tokyo nhận định sự tham gia của Nhật Bản có thể giúp tháo gỡ nhiều "điểm nghẽn" trong chuỗi cung ứng quốc phòng.
Đa dạng hóa nguồn cung và phản ứng quốc tế
Ba nhà ngoại giao châu Âu khác cũng cho rằng việc Tokyo nới lỏng quy định mở ra cơ hội giảm phụ thuộc vào nguồn vũ khí Mỹ - vốn đang chịu áp lực từ nhiều cuộc xung đột. Tính khó đoán của cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump, từ đe dọa rút khỏi NATO đến ý tưởng gây tranh cãi về Greenland, càng thúc đẩy xu hướng đa dạng hóa nguồn cung.
Tuy nhiên, Trung Quốc tỏ ra thận trọng trước động thái này. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mao Ning cho biết Bắc Kinh "quan ngại" trước thay đổi chính sách xuất khẩu vũ khí của Nhật và kêu gọi Tokyo hành xử thận trọng trong các vấn đề quân sự.
Quá trình chuyển đổi và thách thức
Quá trình nới lỏng quy định xuất khẩu vũ khí của Nhật thực tế đã khởi động từ hơn một thập kỷ trước, dưới thời cố Thủ tướng Shinzo Abe. Ông Abe từng giảm bớt lệnh cấm gần như toàn diện nhằm thúc đẩy hợp tác phát triển vũ khí với đồng minh để đối trọng sự trỗi dậy quân sự của Trung Quốc.
Sau chiến thắng bầu cử áp đảo và không còn bị ràng buộc bởi đối tác liên minh từng phản đối cải cách sâu rộng, bà Takaichi kỳ vọng đợt nới lỏng mới sẽ thúc đẩy các nhà sản xuất quốc phòng mở rộng năng lực - yếu tố then chốt cho kế hoạch tăng cường quân sự quy mô lớn của Nhật.
Thoát khỏi "cái bóng" hậu Thế chiến II
Trong nhiều thập kỷ, Mỹ gần như thống trị chuỗi cung ứng quốc phòng toàn cầu. Theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Hòa bình quốc tế Stockholm, Washington chiếm tới 95% lượng nhập khẩu quốc phòng của Nhật, 85% của Australia và Anh, cùng 77% của Saudi Arabia trong giai đoạn 2021-2025.
Tuy nhiên, chương trình bán vũ khí quân sự ra nước ngoài của Mỹ thường bị phàn nàn vì chậm trễ, chi phí tăng cao và kiểm soát công nghệ chặt chẽ. Điều này khiến nhiều quốc gia tìm kiếm các nguồn cung thay thế.
Một trong những mục tiêu của Tokyo là xây dựng chuỗi cung ứng quốc phòng tại châu Á không phụ thuộc vào Mỹ. Hàn Quốc - quốc gia láng giềng - được xem như hình mẫu khi vươn lên trở thành nhà cung cấp vũ khí lớn cho Ba Lan và Philippines trong 5 năm qua.
"Thẳng thắn mà nói, Nhật Bản đã bị 'đặt vào vùng chờ' kể từ sau Thế chiến II. Nhưng việc nước này quay trở lại trung tâm của chính trị toàn cầu là điều gần như tất yếu", ông Andrew Koch, nhà sáng lập hãng tư vấn Nexus Pacific tại Tokyo, nhận định.
