Đòn Trừng Phạt Kinh Tế Mỹ Lộ Điểm Yếu: Iran Và Venezuela Thách Thức Chiến Lược Washington
Từng được xem là vũ khí quyền lực giúp Mỹ gây sức ép mà không cần nổ súng, các lệnh trừng phạt kinh tế của Washington đang bộc lộ nhiều hạn chế nghiêm trọng tại Iran và Venezuela. Dù gây tổn thất đáng kể cho nền kinh tế đối phương, sức ép tài chính vẫn chưa đủ tạo ra những thay đổi chính trị mang tính quyết định, buộc Mỹ phải cân nhắc những biện pháp cứng rắn hơn trong bối cảnh trật tự kinh tế toàn cầu ngày càng phân mảnh.
Giới Hạn Của Lệnh Trừng Phạt Trong Thực Tế
Trong nhiều thập kỷ, giới hoạch định chính sách tại Washington tin rằng việc vũ khí hóa đồng USD cùng hệ thống ngân hàng quốc tế là cách hiệu quả để Mỹ thể hiện sức mạnh mà không cần triển khai quân đội hay chấp nhận rủi ro quân sự. Tuy nhiên, thực tế những năm gần đây cho thấy kịch bản này không phải lúc nào cũng phát huy hiệu quả như mong đợi.
Các quốc gia bị trừng phạt ngày càng tìm ra cách thích nghi linh hoạt, từ việc thiết lập mạng lưới giao dịch thay thế đến mở rộng hợp tác với những đối tác sẵn sàng phớt lờ sức ép của Washington. Ngay cả trong lĩnh vực năng lượng, nơi Mỹ từng kỳ vọng các biện pháp cấm vận sẽ bóp nghẹt nguồn thu của đối phương, kết quả cũng không hoàn toàn như dự tính.
Sự chống chịu bền bỉ của các quốc gia mục tiêu đang đặt ra câu hỏi lớn đối với chiến lược áp lực tối đa của Washington. Khi các lệnh trừng phạt không thể nhanh chóng làm lung lay bộ máy quyền lực tại Tehran hay Caracas, Mỹ buộc phải tính đến những lựa chọn khác, bao gồm cả các biện pháp quân sự rủi ro hơn.
Iran Và Venezuela: Những Bài Học Thực Tế
Tại Iran, hàng loạt lệnh trừng phạt tài chính và năng lượng đã được áp đặt trong nhiều năm nhằm kiềm chế chương trình hạt nhân của Tehran. Những biện pháp này gây thiệt hại đáng kể cho nền kinh tế, khiến đồng Rial mất giá mạnh và lạm phát gia tăng. Dù vậy, bộ máy quyền lực của Iran vẫn duy trì ổn định, đồng thời tiếp tục theo đuổi các mục tiêu chiến lược và mở rộng ảnh hưởng trong khu vực.
Diễn biến căng thẳng gần đây tại Trung Đông cho thấy các đòn bẩy kinh tế vẫn chưa đủ để buộc Tehran thay đổi hướng đi. Điều này đặt ra câu hỏi về khả năng của các lệnh trừng phạt trong việc tạo ra bước ngoặt chính trị tại quốc gia này.
Một tình thế tương tự cũng xuất hiện tại Venezuela. Từ năm 2018, Washington áp đặt các biện pháp trừng phạt nghiêm ngặt nhằm vào ngành dầu mỏ, nguồn thu chủ lực của nền kinh tế nước này. Sản lượng dầu sụt giảm mạnh, trong khi khủng hoảng kinh tế và xã hội trở nên trầm trọng hơn.
Tuy nhiên, bất chấp sức ép kinh tế kéo dài, chính quyền Tổng thống Nicolás Maduro vẫn duy trì quyền lực. Điều này cho thấy trừng phạt có thể làm suy yếu nền kinh tế, nhưng không dễ chuyển hóa thành thay đổi chính trị.
Sự Suy Giảm Của Hệ Thống Tài Chính Toàn Cầu
Trong nhiều thập kỷ, sức mạnh của các lệnh cấm vận Mỹ dựa trên vị thế thống trị của đồng USD và vai trò trung tâm của hệ thống tài chính Mỹ. Phần lớn giao dịch quốc tế đều phải đi qua các ngân hàng sử dụng đồng USD, cho phép Washington kiểm soát và phong tỏa dòng tiền của các quốc gia bị trừng phạt.
Tuy nhiên, những năm gần đây chứng kiến sự xuất hiện của các mạng lưới giao dịch thay thế. Nhiều quốc gia tìm cách thích nghi với sức ép kinh tế bằng cách xây dựng các kênh giao dịch không chính thức, phát triển mạng lưới buôn bán song phương hoặc dựa vào các đối tác sẵn sàng phớt lờ lệnh cấm vận.
Những cơ chế này không giúp nền kinh tế phục hồi hoàn toàn nhưng đủ để duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước và giảm thiểu tác động chính trị của trừng phạt.
Tiêu Chuẩn Kép Và Thách Thức Đối Với Washington
Ngay từ năm 2019, cựu Bộ trưởng Tài chính Steven Mnuchin đã cảnh báo việc lạm dụng công cụ trừng phạt có thể thúc đẩy các nước tìm kiếm những hệ thống thanh toán thay thế. Khi ngày càng nhiều quốc gia bị hạn chế tiếp cận hệ thống tài chính do Mỹ kiểm soát, động lực xây dựng các kênh giao dịch độc lập cũng tăng lên.
Đến năm 2026, xu hướng này trở nên rõ hơn khi các nền kinh tế lớn như Trung Quốc và Nga thúc đẩy các cơ chế thanh toán riêng, đồng thời mở rộng giao dịch bằng đồng nội tệ trong thương mại song phương. Nếu quá trình này tiếp tục, khả năng sử dụng hệ thống tài chính toàn cầu như một công cụ gây sức ép của Mỹ có thể suy giảm đáng kể.
Bên cạnh đó, chính sách tài chính của Mỹ cũng bộc lộ nhiều mâu thuẫn. Trong khi Washington siết chặt kiểm soát tài chính đối với các đối thủ ở nước ngoài, chính quyền lại nới lỏng một số quy định chống rửa tiền trong nước với lý do giảm gánh nặng cho doanh nghiệp nhỏ.
Các chuyên gia cảnh báo cách tiếp cận này có thể vô tình tạo ra những kẽ hở cho hoạt động rửa tiền và buôn lậu xuyên quốc gia, từ đó làm suy yếu hiệu quả của chính hệ thống trừng phạt mà Mỹ đang cố gắng duy trì.
Đồng thời, trong bối cảnh căng thẳng tại Trung Đông đẩy giá dầu toàn cầu vượt ngưỡng 100 USD/thùng, chính quyền Mỹ được cho là đã nới lỏng một số hạn chế đối với xuất khẩu dầu của Nga nhằm tăng nguồn cung năng lượng trên thị trường.
Mục tiêu của động thái này là giúp hạ nhiệt giá xăng trong nước, vấn đề kinh tế nhạy cảm đối với Washington. Tuy nhiên, quyết định đó cũng tạo ra sự bất nhất trong chính sách đối ngoại của Mỹ.
Theo ông Daniel Tannebaum, chuyên gia tại Hội đồng Đại Tây Dương, sự khác biệt này có thể làm suy yếu thông điệp trong chính sách đối ngoại Mỹ. Nếu Washington sẵn sàng chấp nhận rủi ro để đối đầu với Iran, việc nới lỏng áp lực với Nga sẽ khiến nhiều quốc gia đặt câu hỏi về sự nhất quán trong chiến lược của Mỹ, ông nhận định.
Trong một thế giới ngày càng đa cực, nơi các quốc gia có nhiều lựa chọn hơn về đối tác và hệ thống tài chính, sức mạnh kinh tế dù lớn đến đâu cũng khó có thể tự mình quyết định cục diện chính trị. Washington đang phải đối mặt với những thách thức mới trong việc duy trì ảnh hưởng toàn cầu thông qua các công cụ trừng phạt kinh tế.
