Mỹ Đối Diện Giới Hạn Trên Chiến Trường Iran: Ưu Thế Không Quân Không Đủ Để Chiến Thắng
Những đòn không kích dồn dập của Mỹ và Israel đang làm rung chuyển Iran, nhưng khi chiến sự bước sang tuần thứ hai, thực tế chiến trường buộc Washington phải cân nhắc lại chiến lược. Ưu thế trên không là điều kiện cần, nhưng chưa bao giờ là điều kiện đủ để chiến thắng – nhận định của Đại tá Phillip S. Meilinger, một nhà lý luận quân sự hàng đầu, dường như đang vang vọng trở lại giữa bầu trời Trung Đông.
Chiến Dịch Không Kích Và Những Kỳ Vọng Ban Đầu
Cuối tháng 2, Mỹ và Israel đã tiến hành một chiến dịch không kích phối hợp chưa từng có nhằm phá hủy năng lực tên lửa và hải quân của Iran, hạn chế khả năng phát triển vũ khí hạt nhân và loại bỏ giới lãnh đạo. Trong tuyên bố công bố chiến dịch ngày 28/2, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố: “Khi chúng tôi hoàn tất, hãy giành lại chính quyền các bạn mong muốn. Đó sẽ là cơ hội của các bạn, có lẽ là cơ hội duy nhất trong nhiều thế hệ”.
Tuy nhiên, khi cuộc chiến bước sang tuần thứ hai, tuyên bố của ông Trump lại càng đi xa hơn so với ban đầu. Từ không chấp nhận Lãnh tụ Tối cao mới, ông dần chấp nhận việc Iran vẫn sẽ có một lãnh tụ tôn giáo nhưng cần được Washington chấp thuận, và mới đây là tuyên bố cuộc chiến chuẩn bị kết thúc, kèm theo lời ẩn ý “để chờ xem” với vị lãnh tụ mới của Iran.
Thực Tế Chiến Trường Và Bài Học Lịch Sử
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 5/3 đã công bố đoạn video tổng hợp hình ảnh 100 giờ đầu của chiến dịch tấn công Iran, nhưng hiện tại, Mỹ tuyên bố sẽ còn tiến hành những đòn tấn công mạnh hơn. Phát biểu ban đầu của ông Trump cho thấy Nhà Trắng kỳ vọng sức mạnh không quân có thể làm suy yếu chính quyền Tehran, nhưng cách tiếp cận này vấp phải sự hoài nghi từ nhiều nhà lãnh đạo thế giới.
Thủ tướng Anh Keir Starmer, phát biểu trước Quốc hội ngày 2/3, khẳng định chính phủ của ông “không tin vào việc thay đổi chính quyền bằng các cuộc ném bom từ trên không”. Trên phương diện quân sự, sức mạnh không quân có những lợi thế đáng kể như tính linh hoạt, tốc độ và tầm hoạt động rộng, nhưng cũng tồn tại nhiều hạn chế.
Quan trọng nhất là, khác với lực lượng trên bộ, các chiến dịch trên không không thể kiểm soát và giữ lãnh thổ – yếu tố then chốt để củng cố quyền lực chính trị sau khi một chính quyền bị lật đổ. Học giả Matthew Powell nhận định trên Conversation rằng việc giành ưu thế trên không chưa từng khiến một quốc gia phải khuất phục.
Lịch Sử Chứng Minh: Không Quân Không Đủ Để Chiến Thắng
Suy nghĩ chủ đạo trong học thuyết quân sự Mỹ từ lâu là: ưu thế trên không là điều kiện tiên quyết, nhưng không phải điều kiện đủ để giành chiến thắng. Lịch sử chưa từng chứng kiến một cuộc chiến giữa hai quốc gia độc lập được quyết định hoàn toàn trên bầu trời.
- Chiến dịch không kích của NATO ở Kosovo năm 1999, được xem là một trong số ít ví dụ không cần bộ binh, cũng mất nhiều thời gian và cần đến vai trò hậu thuẫn của lực lượng nổi dậy địa phương.
- Chiến dịch của Israel tại Lebanon năm 2023-2024 tuy có ưu thế không quân, nhưng vẫn cần tới 4 sư đoàn bộ binh vượt biên và mạng lưới tình báo Mossad hỗ trợ triệt hạ mục tiêu.
- Cuộc chiến với phiến quân Houthi tại Yemen từ 2023 cho thấy Mỹ không đạt kết quả rõ rệt khi chỉ dùng không lực, và cuối cùng, ông Trump chấp nhận một lệnh ngừng bắn đơn phương trong khi Houthi vẫn tiếp tục bắn phá vào Israel.
Nỗi Sợ Sa Lầy Và Thế Tiến Thoái Lưỡng Nan
Trong những ngày đầu chiến dịch, nhiều chuyên gia đã dự đoán rằng Nhà Trắng sớm muộn cũng sẽ đối mặt với một bài toán chiến lược quen thuộc. Dù chưa sa lầy, chính quyền Trump đang mắc kẹt trong một thế lưỡng nan với chiến sự tại Iran.
Trong khi chiến lược của Iran là mở rộng và chính trị hóa cuộc chiến để tạo các đòn bẩy kinh tế và khu vực, thì Mỹ phải đối mặt với một lựa chọn khó khăn:
- Leo thang mạnh hơn, đưa thêm lực lượng không quân và bộ binh vào lãnh thổ Iran, nhưng điều này có thể dẫn tới một chiến lược kiềm chế quân sự kéo dài nhiều năm, tương tự như vùng cấm bay áp đặt lên Iraq trong thập niên 1990.
- Chấm dứt cam kết quân sự, tuyên bố mục tiêu đã đạt được và rút lực lượng, nhưng điều đó có thể khiến chính quyền Donald Trump đối mặt với chỉ trích chính trị vì “bỏ dở công việc”.
Ông Kamran Bokhari, Giám đốc cấp cao tại Viện Chính sách và Chiến lược New Lines Institute, cho rằng những tính toán chính trị trong nước của ông Trump – người giành chiến thắng trong cuộc bầu cử với thông điệp phản đối các cuộc chiến kéo dài – cùng với “cái bóng” từ các cuộc chiến của Mỹ tại Iraq và Afghanistan, khiến kịch bản mở chiến dịch trên bộ trở nên rất khó thực hiện.
“Triển khai bộ binh là lựa chọn ít khả năng xảy ra nhất, xét tới những ràng buộc chính trị của Tổng thống cũng như các thất bại trước đây của Mỹ tại Iraq và Afghanistan”, ông Bokhari nhận định. Cuộc chiến tại Iraq sau năm 2003 không chỉ tiêu tốn hàng nghìn tỷ USD mà còn khiến Mỹ sa lầy trong một cuộc xung đột kéo dài nhiều năm.
Mục Tiêu Ngày Càng Lùi Xa Và Sự Điều Chỉnh Chiến Lược
Những phát biểu gần đây của ông Trump cho thấy có vẻ Nhà Trắng đang nghiêng về lựa chọn thứ hai, thông qua các tuyên bố thể hiện sự điều chỉnh đáng chú ý trong cách tiếp cận. Tại cuộc họp báo ngày 9/3 ở bang Florida, ông Trump cho biết chiến dịch quân sự tại Iran có thể kết thúc “rất sớm”, đồng thời khẳng định Mỹ đang tiến gần đến việc hoàn thành các mục tiêu quân sự.
“Chúng tôi đang tiến rất gần đến việc kết thúc chuyện đó… Nó sẽ sớm chấm dứt”, ông Trump nói với các phóng viên, dù không đưa ra thời hạn cụ thể. Tổng thống Mỹ cũng cảnh báo rằng nếu Iran tái khởi động các hoạt động quân sự hoặc chương trình hạt nhân, các cuộc tấn công của Mỹ sẽ “mạnh hơn nhiều”.
Theo các hãng tin quốc tế, tuyên bố này được đưa ra trong bối cảnh chiến sự bước sang tuần thứ hai và thị trường năng lượng toàn cầu đang chịu tác động mạnh từ xung đột. Một số nhà phân tích cho rằng Washington có thể đang chuyển trọng tâm từ mục tiêu thay đổi chính quyền sang một chiến lược thực dụng hơn.
Sau cái chết của Ali Khamenei, Iran đã nhanh chóng bổ nhiệm con trai ông – Mojtaba Khamenei – làm lãnh tụ tối cao mới, cho thấy hệ thống quyền lực của Tehran vẫn duy trì được tính liên tục ngay cả trong bối cảnh chiến tranh. Trong các phát biểu gần đây, ông Trump không còn nhấn mạnh trực tiếp đến việc thay đổi chính quyền Iran, mà tập trung nhiều hơn vào các mục tiêu như phá hủy chương trình tên lửa, ngăn Tehran phát triển vũ khí hạt nhân và làm suy yếu năng lực quân sự.
Các cuộc không kích tiếp tục được sử dụng để làm suy yếu năng lực quân sự của Tehran, nhưng những tuyên bố gần đây của ông Trump cho thấy Nhà Trắng cũng muốn tránh một cuộc chiến kéo dài, phản ánh rõ ràng giới hạn của ưu thế không quân trong việc đạt được mục tiêu chính trị toàn diện tại Iran.
