Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei qua đời, để lại khoảng trống quyền lực lớn
Sáng ngày 1 tháng 3, truyền hình nhà nước Iran chính thức xác nhận Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đã qua đời và tuyên bố thời gian để tang kéo dài 40 ngày. Thông báo này được đưa ra không lâu sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tiết lộ rằng ông Khamenei đã thiệt mạng trong cuộc tấn công phối hợp giữa Mỹ và Israel diễn ra vào ngày 28 tháng 2 trên khắp lãnh thổ Iran.
Ông Ali Khamenei, 87 tuổi, là lãnh tụ tối cao thứ hai của Iran kể từ sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, sự kiện lật đổ vương triều Pahlavi - triều đại quân chủ cuối cùng của quốc gia vùng Vịnh. Sự ra đi của ông sẽ tạo ra một khoảng trống quyền lực to lớn, bởi vị trí lãnh tụ tối cao đóng vai trò chi phối toàn bộ hệ thống chính trị tại Iran.
Quyền lực tối thượng của lãnh tụ tối cao
Lãnh tụ tối cao giữ vị trí trung tâm trong nền Cộng hòa Hồi giáo Iran, sở hữu quyền lực tối thượng không chỉ trong lĩnh vực chính trị mà còn bao trùm cả quân sự, tôn giáo và pháp lý. Đây không phải là một chức danh mang tính nghi lễ hay tượng trưng, mà theo Hiến pháp Iran, đây là vị trí cao nhất trong hệ thống quyền lực nhà nước.
Theo quy định của Hiến pháp, lãnh tụ tối cao chịu trách nhiệm vạch ra và giám sát các chính sách chung của Iran, bao gồm cả định hướng đối nội và đối ngoại. Ông còn là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang, kiểm soát hoạt động tình báo và an ninh, đồng thời là người duy nhất có quyền tuyên bố chiến tranh hoặc hòa bình.
Ông có quyền bổ nhiệm và bãi nhiệm các lãnh đạo ngành tư pháp, đài phát thanh và truyền hình nhà nước, cũng như tổng tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo. Ngoài ra, ông bổ nhiệm 6 trong số 12 thành viên Hội đồng Giám hộ, cơ quan giám sát Quốc hội và xác định ứng cử viên đủ điều kiện tranh cử.
Phạm vi quyền lực của lãnh tụ tối cao được mở rộng thông qua khoảng 2.000 đại diện phân bổ khắp các lĩnh vực chính phủ, đóng vai trò như nhân viên hành chính cấp cao. Ở nhiều khía cạnh, các đại diện này có quyền lực vượt trội hơn cả bộ trưởng và có thẩm quyền can thiệp vào mọi vấn đề nhà nước.
Tóm lại, không có luật pháp, bầu cử hay chính sách quốc gia quan trọng nào được thông qua mà không có sự chấp thuận của lãnh tụ tối cao. Vai trò của ông còn mang ý nghĩa sâu sắc về mặt tôn giáo và tư tưởng.
Cơ chế bầu chọn và mối quan hệ với tổng thống
Lãnh tụ tối cao không do dân chúng trực tiếp bầu ra, mà được lựa chọn bởi Hội đồng Chuyên gia, một cơ quan gồm các học giả Hồi giáo. Về lý thuyết, hội đồng này có quyền sa thải lãnh tụ nếu không đủ điều kiện, nhưng trên thực tế, tính giám sát thường bị hạn chế do ảnh hưởng của hệ thống quyền lực dưới sự chi phối của lãnh tụ.
Tổng thống Iran là lãnh đạo chính phủ được bầu trực tiếp, nhưng quyền lực thực sự vẫn nằm trong tay lãnh tụ tối cao. Tổng thống chỉ điều hành công việc hành chính trong khuôn khổ giới hạn do lãnh tụ và hệ thống đặt ra. Trong khi tổng thống chịu trách nhiệm thiết lập chính sách kinh tế, các vấn đề an ninh đối ngoại và đối nội đều do lãnh tụ quyết định.
Tiểu sử và sự nghiệp của ông Ali Khamenei
Ông Ali Khamenei sinh ngày 19 tháng 4 năm 1939 tại Mashhad, miền đông Iran, trong một gia đình sùng đạo bình dị. Sau khi hoàn thành giáo dục tiểu học, ông theo học các môn Hồi giáo tại trường dòng ở Mashhad trước khi tiếp tục đào tạo thần học cao cấp tại Qom. Ông còn nổi tiếng với niềm đam mê thơ ca và văn học.
Đầu những năm 1960, ông tham gia phong trào của Ruhollah Khomeini chống lại vương triều Pahlavi. Từ năm 1963, ông liên tục bị cơ quan tình báo SAVAK bắt giữ và trải qua nhiều thời kỳ lưu vong. Khi các cuộc biểu tình lan rộng vào năm 1978-1979, ông trở lại Mashhad để tổ chức biểu tình và huy động ủng hộ cho cách mạng.
Sau Cách mạng Hồi giáo 1979, ông Khamenei gia nhập Hội đồng Cách mạng và nhanh chóng thăng tiến, từng giữ các chức vụ như Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, người dẫn lễ cầu nguyện thứ sáu tại Tehran và thành viên Quốc hội. Năm 1981, ông được bầu làm tổng thống sau cái chết của Tổng thống Mohammad Ali Rajai, giữ chức vụ này trong hai nhiệm kỳ liên tiếp cho đến năm 1989. Cùng năm đó, ông sống sót sau một vụ ám sát hụt, khiến cánh tay phải bị tàn tật vĩnh viễn.
Sau khi Khomeini qua đời vào tháng 6 năm 1989, Hội đồng Chuyên gia đã bổ nhiệm ông Khamenei làm lãnh tụ tối cao. Dưới sự lãnh đạo của ông, Iran theo đuổi chính sách đối ngoại chống lại ảnh hưởng của Mỹ, mở rộng liên minh khu vực và duy trì khả năng răn đe chiến lược.
Ai sẽ kế nhiệm ông Ali Khamenei?
Kể từ khi Cộng hòa Hồi giáo Iran được thành lập năm 1979, chỉ có hai người nắm giữ chức vụ lãnh tụ tối cao là ông Khomeini và ông Khamenei. Iran hiện chưa công bố người kế nhiệm chính thức.
Trước vụ tấn công ngày 28 tháng 2, Cục Tình báo Trung ương Mỹ đánh giá rằng nếu ông Khamenei bị giết, người thay thế có thể là những nhân vật cứng rắn từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo. Trong nhiều năm, ông Ebrahim Raisi từng được xem là ứng viên sáng giá, nhưng ông đã thiệt mạng trong vụ tai nạn trực thăng năm 2024.
Kể từ đó, con trai của ông Khamenei, Mojtaba Khamenei, được nhắc đến như một người kế nhiệm tiềm năng. Ông Mojtaba là nhân vật bí ẩn với tầm ảnh hưởng ngầm, được cho là đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý tài sản của cha mình. Truyền thông Iran xác nhận nhiều con cháu của ông Khamenei cũng thiệt mạng trong đợt tấn công, nhưng tình trạng của ông Mojtaba vẫn chưa rõ ràng.
Tuy nhiên, ông Mojtaba không phải là cái tên duy nhất. Theo các báo cáo, ông Khamenei đã chọn ba ứng cử viên có thể thay thế ông trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày với Israel vào tháng 6 năm 2025, nhưng danh tính của họ vẫn chưa được công bố.
Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết có "một số ứng cử viên sáng giá" để lãnh đạo Iran sau khi ông tuyên bố ông Khamenei đã chết. Khi được hỏi về người mà ông cho là phù hợp, ông Trump nói: "Tôi biết chính xác là ai, nhưng tôi không thể nói cho các bạn biết". Ông cũng khẳng định có những ứng cử viên đáng chú ý nhưng không tiết lộ cụ thể tên tuổi.
