Lãnh tụ Khamenei: Ba thập kỷ định hình thế đối đầu cứng rắn của Iran
Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố đã tiêu diệt Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei sau các cuộc không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel nhằm vào khu nhà của ông ngày 28/2. Ông Trump cho biết ông Khamenei và các quan chức Iran khác “không thể thoát khỏi tình báo Mỹ và các hệ thống theo dõi tiên tiến”. Tuy nhiên, tuyên bố này chỉ là một chương mới trong mối quan hệ căng thẳng kéo dài hàng thập kỷ.
Hành trình từ tổng thống đến lãnh tụ tối cao
Theo đài Al Jazeera, ông Ali Khamenei nắm quyền lãnh đạo Cộng hòa Hồi giáo năm 1989 sau khi Đại giáo chủ Ruhollah Khomeini - người dẫn dắt cuộc Cách mạng Hồi giáo một thập niên trước đó – qua đời. Nếu như Đại Giáo chủ Khomeini là người dẫn đầu về ý thức hệ chấm dứt chế độ quân chủ Pahlavi, thì Lãnh tụ tối cao Khamenei là người định hình bộ máy quân sự và bán quân sự, vừa là lá chắn phòng thủ trước kẻ thù, vừa là công cụ mở rộng ảnh hưởng của Iran vượt ra ngoài biên giới.
Trước khi trở thành lãnh tụ tối cao, ông từng giữ chức tổng thống trong giai đoạn chiến tranh Iran–Iraq đẫm máu thập niên 1980. Cuộc xung đột kéo dài cùng cảm giác bị cô lập – khi nhiều nước phương Tây ủng hộ Saddam Hussein – đã khiến ông thêm nghi ngờ phương Tây, đặc biệt là Mỹ. Theo các nhà phân tích, tâm thế đó trở thành nền tảng cho nhiều thập niên cầm quyền của ông: Iran phải luôn ở trạng thái phòng thủ trước các mối đe dọa cả bên ngoài lẫn bên trong.
Vali Nasr, chuyên gia về Iran, nhận định: “Dù Iran thường bị coi là một nền thần quyền, thực tế Khamenei là một lãnh đạo thời chiến, tin rằng đất nước mong manh và cần được bảo vệ; rằng Mỹ vốn thù địch, và cách mạng Hồi giáo, nhà nước và chủ nghĩa dân tộc là không thể tách rời.”
Xây dựng nhà nước an ninh và thách thức cải cách
Dưới tầm nhìn đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã phát triển từ một lực lượng bán quân sự thành một thiết chế an ninh, chính trị và kinh tế hùng mạnh, giữ vai trò trung tâm trong ảnh hưởng khu vực của Iran. Ông Khamenei thúc đẩy “kinh tế kháng cự” nhằm tăng tự chủ trước trừng phạt phương Tây, duy trì hoài nghi sâu sắc với việc hòa giải với phương Tây và mạnh tay với những người chỉ trích cho rằng chính sách phòng thủ đã cản trở cải cách.
Quyền lực của ông nhiều lần bị thử thách: năm 2009 khi biểu tình phản đối bầu cử bị trấn áp; năm 2022 với phong trào đòi quyền phụ nữ; và đặc biệt là làn sóng biểu tình toàn quốc hồi tháng 1 năm nay do khủng hoảng kinh tế, trong đó nhiều người kêu gọi lật đổ chế độ. Những người chỉ trích cho rằng ông xa rời thế hệ trẻ – những người ưu tiên cải cách và cải thiện kinh tế hơn là đối đầu vĩnh viễn với Mỹ và Israel.
Chiến lược “phòng thủ tiền tiêu” và trục kháng chiến
Ở bên ngoài, Khamenei theo đuổi chiến lược “phòng thủ tiền tiêu” thông qua mạng lưới đồng minh và lực lượng ủy nhiệm – “trục kháng chiến”. Kiến trúc sư của chiến lược này là Qassem Soleimani – chỉ huy lực lượng Quds, bị Mỹ ám sát năm 2020. Các trụ cột gồm Hezbollah (Liban), chính quyền Bashar al-Assad (Syria), Hamas (Palestine), lực lượng Houthi (Yemen) và các nhóm vũ trang tại Iraq.
Sau sự kiện 7/10/2023 và cuộc chiến Gaza, nhiều đồng minh của Iran suy yếu. Israel tấn công Hezbollah; chính quyền Assad ở Syria sụp đổ; tuyến tiếp tế bị gián đoạn. Ngày 13/6/2025, Israel – với thông tin tình báo của Mỹ – đã tấn công Iran, giết nhiều chỉ huy và nhà khoa học hạt nhân. Iran đáp trả bằng một loạt tên lửa tấn công Tel Aviv.
Bước ngoặt 2026 và tuyên bố của Tổng thống Trump
Khủng hoảng kinh tế và trừng phạt làm bùng nổ biểu tình cuối năm 2025. Hàng nghìn người thiệt mạng theo các tổ chức nhân quyền. Iran đứng trước lựa chọn khó khăn: nhượng bộ để được dỡ trừng phạt hay đối mặt bất ổn kéo dài. Đàm phán mới với Mỹ không đạt đột phá khi Washington yêu cầu tháo dỡ hoàn toàn hạ tầng hạt nhân và tên lửa; Tehran coi tên lửa và mạng lưới đồng minh là không thể thương lượng.
Ngày 28/2, Trump tuyên bố Mỹ bắt đầu “chiến dịch tác chiến lớn” tại Iran, nói rõ rằng Mỹ đang tìm cách thay đổi chế độ. Ông Trump nói rằng ông “sẵn sàng làm” những gì mà chưa có tổng thống Mỹ nào trước đây từng làm. Tuy nhiên, Lãnh tụ Iran Khamenei đáp trả gay gắt: “Những người thông minh hiểu biết về Iran và lịch sử của nó sẽ không bao giờ nói chuyện với quốc gia này bằng ngôn ngữ đe dọa bởi vì dân tộc Iran sẽ không đầu hàng, và người Mỹ nên biết rằng bất kỳ sự can thiệp quân sự nào của Mỹ chắc chắn sẽ gây ra thiệt hại không thể khắc phục.”
Đối với một số người, sự kiên định của ông Khamenei đã mang một ý nghĩa khác sau cuộc chiến 12 ngày với Israel. Người dân Iran đã bất chấp lời kêu gọi của Israel về việc nổi dậy chống lại nước cộng hòa Hồi giáo. Nhưng hiệu ứng “đoàn kết quanh lá cờ” không kéo dài được lâu, và Iran tiếp tục đối mặt với những thách thức nội bộ và quốc tế phức tạp.
