Iran công bố đề xuất 10 điểm đàm phán, đối đầu trực diện với lập trường của Mỹ
Theo New York Times, Iran đã chính thức công khai khung đàm phán 10 điểm mà họ coi là cơ sở để chấm dứt chiến tranh. Tuy nhiên, phần lớn các nội dung này bao gồm những yêu cầu tối đa, được đánh giá là rất khó, nếu không muốn nói là không thể dung hòa với các mục tiêu của Mỹ. Một quan chức Nhà Trắng (yêu cầu ẩn danh) cho biết các điểm này không khớp với những gì Tổng thống Trump từng đề cập như một "cơ sở khả thi" cho đàm phán.
Nội dung chi tiết của đề xuất 10 điểm
Bản đề xuất được Iran đưa ra ngay sau khi Mỹ và Iran đồng ý lệnh ngừng bắn hai tuần, với các yêu cầu chính bao gồm:
- Cam kết không xâm lược: Tehran yêu cầu một văn bản cam kết không xâm lược chính thức và có giá trị pháp lý lâu dài để đảm bảo an ninh quốc gia, trong khi Mỹ hiện mới chỉ đồng ý ngừng bắn tạm thời.
- Iran duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz: Đây được coi là "ngòi nổ" lớn nhất, vì việc Tehran đòi quyền điều tiết tuyến hàng hải vận chuyển 20% lượng dầu thế giới là điều Washington và các nước đồng minh vùng Vịnh khó có thể chấp nhận sau những hỗn loạn kinh tế vừa qua.
- Chấm dứt chiến tranh trên mọi mặt trận (bao gồm Lebanon): Iran muốn bảo vệ "Trục kháng chiến", đặc biệt là Hezbollah, nhưng Israel đã tuyên bố lệnh ngừng bắn hiện tại không áp dụng cho các hoạt động quân sự của họ tại Lebanon.
- Rút toàn bộ lực lượng chiến đấu Mỹ khỏi khu vực: Iran yêu cầu Mỹ đóng cửa các căn cứ tại Iraq, Israel và các quốc gia vùng Vịnh, một yêu cầu được xem là phi thực tế đối với chiến lược duy trì ảnh hưởng của Mỹ tại Trung Đông.
- Bồi thường thiệt hại chiến tranh: Tehran yêu cầu bồi thường cho các cơ sở hạ tầng dân sự bị phá hủy như nhà máy thép, dược phẩm và cầu cống, nhưng phía Mỹ hiện chưa có bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy sẽ xem xét điều khoản này.
- Thừa nhận quyền làm giàu hạt nhân của Iran: Điều khoản này đối đầu trực diện với lập trường "Zero enrichment" (không làm giàu Uranium) mà ông Trump vừa tái khẳng định trên mạng xã hội.
- Dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt sơ cấp: Iran yêu cầu xóa bỏ các hạn chế trực tiếp đối với giao dịch tài chính, và ông Trump có thể cân nhắc điều này như một đòn bẩy để đổi lấy nhượng bộ hạt nhân.
- Dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt thứ cấp: Nhắm vào các công ty hoặc quốc gia bên thứ ba kinh doanh với Iran, đây là nội dung có khả năng thương lượng cao nhất tùy thuộc vào mức độ nhượng bộ của Tehran.
- Hủy bỏ các nghị quyết của IAEA: Iran muốn xóa bỏ các trừng phạt về việc không tuân thủ nghĩa vụ không phổ biến vũ khí hạt nhân, và Washington có thể gây áp lực lên các đồng minh để thực hiện điều này nếu đạt được thỏa thuận tổng thể.
- Hủy bỏ mọi nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc: Đặc biệt là các nghị quyết tái áp đặt trừng phạt sau khi thỏa thuận năm 2015 đổ vỡ, việc này đòi hỏi một tiến trình ngoại giao phức tạp và sự đồng thuận từ các cường quốc khác.
Khác biệt lớn so với đề xuất của Mỹ
Nhiều yêu cầu trong đề xuất của Iran có khả năng xung đột với đề xuất 15 điểm mà các nhà trung gian Mỹ đã đưa ra vào tháng trước. Dù đề xuất của Mỹ chưa bao giờ được công bố chính thức, các quan chức nắm rõ kế hoạch cho biết nó tập trung vào chương trình hạt nhân, tên lửa hành trình và thương mại hàng hải, với mục tiêu hạn chế tầm bắn tên lửa và đình chỉ mọi hoạt động làm giàu hạt nhân của Iran. Sự khác biệt này làm dấy lên nghi ngờ về khả năng đạt được một thỏa thuận trong tương lai gần.
Bối cảnh và phản ứng quốc tế
Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh căng thẳng tại Trung Đông vẫn tiếp diễn, với các sự kiện liên quan như Iran công bố bản đồ giúp tàu thuyền tránh thủy lôi ở eo biển Hormuz và Triều Tiên tuyên bố thử nghiệm tên lửa mang đầu đạn chùm. Đồng thời, dư luận quốc tế, như từ Ấn Độ, đánh giá cao sự ổn định chính trị của các nước như Việt Nam trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đang biến động mạnh. Các chuyên gia nhận định rằng đề xuất của Iran phản ánh mong muốn bảo vệ lợi ích chiến lược, nhưng cũng đặt ra thách thức lớn cho tiến trình ngoại giao với Mỹ và các đồng minh.
