Học thuyết 'phòng thủ khảm' của Iran: Vũ khí sinh tồn khi mất lãnh đạo
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi gần đây tuyên bố Tehran đã dành hai thập niên nghiên cứu các cuộc chiến của Mỹ để xây dựng một hệ thống chiến đấu có thể hoạt động ngay cả khi thủ đô Tehran bị ném bom. Bình luận này không chỉ mô tả khả năng chống chịu trước xung đột, mà còn phác thảo logic cốt lõi của học thuyết phòng thủ Iran, được gọi là "phòng thủ khảm phi tập trung".
Cốt lõi của học thuyết phòng thủ khảm
Học thuyết này xây dựng trên giả định rằng trong mọi cuộc chiến với Mỹ hoặc Israel, Iran có thể mất các chỉ huy cấp cao, cơ sở thiết yếu, mạng lưới liên lạc và thậm chí cả quyền kiểm soát tập trung. Tuy nhiên, nước này vẫn phải duy trì khả năng chiến đấu liên tục. Do đó, Iran không đơn thuần ưu tiên bảo vệ thủ đô hay giới lãnh đạo, mà chú tâm bảo toàn khả năng ra quyết định và hoạt động của các đơn vị chiến đấu.
"Phòng thủ khảm" là khái niệm quân sự gắn liền với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Mô hình này tổ chức cấu trúc phòng thủ thành nhiều lớp và bán độc lập, thay vì tập trung quyền lực vào một chuỗi chỉ huy duy nhất có thể tê liệt nếu bị tấn công. Nhân vật nổi bật gắn liền với lối tư duy này là Hassan Abbasi, chiến lược gia theo đường lối cứng rắn, trong khi cựu lãnh đạo IRGC Mohammad Ali Jafari biến phần lớn tư duy thành hành động thực tiễn.
Tại sao Iran áp dụng mô hình này?
Iran chuyển hướng sang "phòng thủ khảm" sau những biến động chính trị ở Afghanistan năm 2001 và Iraq năm 2003. Tehran đã chứng kiến một nhà nước tập trung quyền lực bị áp đảo trước sức mạnh quân sự của Mỹ. Học thuyết của Iran cho rằng mọi đối phương đều sở hữu công nghệ quân sự, sức mạnh không quân và khả năng tình báo vượt trội. Giải pháp không phải là đối đầu ngang sức, mà là phá vỡ ưu thế của đối phương, kéo dài xung đột và tăng chi phí duy trì giao tranh.
Trên thực tế, học thuyết này phân công các vai trò khác nhau cho các thể chế khác nhau:
- Quân đội chính quy (Artesh): Hứng chịu đòn tấn công đầu tiên, làm chậm bước tiến của địch và ổn định mặt trận.
- IRGC và lực lượng Basij: Chuyển biến thành cuộc chiến tiêu hao thông qua phục kích, kháng cự và phá vỡ tuyến tiếp tế.
- Lực lượng hải quân: Chặn đối phương tiếp cận Vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz, đe dọa khả năng di chuyển tự do.
- Lực lượng tên lửa: Răn đe và tấn công sâu vào lãnh thổ đối phương, gây tổn thất cho cơ sở hạ tầng.
Vai trò của thời gian và kinh tế
Một yếu tố quan trọng trong học thuyết này là kinh tế. Ví dụ, chi phí sản xuất một máy bay không người lái Shahed khoảng hàng chục nghìn USD, song chi phí đánh chặn vũ khí này cao hơn rất nhiều. Sự bất đối xứng này biến thời gian thành một vũ khí chiến lược. Iran không cần giành ưu thế tức thời trên chiến trường, mà khiến đối phương phải trả cái giá ngày càng đắt nếu leo thang quân sự liên tục.
Hệ thống "người kế nhiệm thứ tư"
Trước khi bị ám sát, Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei được cho là đã chỉ thị các quan chức cấp cao Iran đảm bảo có nhiều người kế nhiệm cho mỗi chức vụ quân sự và dân sự quan trọng. Có nhiều đồn đoán mỗi vị trí cấp cao có tới 4 ứng viên. Iran xây dựng các tầng lớp kế nhiệm trọng toàn bộ hệ thống để nếu một nhà lãnh đạo bị ám sát, mất tích hay cô lập sẽ không dẫn tới tê liệt toàn bộ.
Tư duy này phản ánh cùng một logic với "phòng thủ khảm": Không cho phép hệ thống phụ thuộc vào bất kỳ nút đơn lẻ nào, đảm bảo nhà nước vẫn hoạt động ngay cả sau cú sốc nghiêm trọng.
Tầm quan trọng trong bối cảnh hiện tại
Mỹ và Israel từ lâu dựa vào các học thuyết về tiến công chớp nhoáng, nhắm mục tiêu chính xác và loại bỏ lãnh đạo cấp cao. Học thuyết của Iran chống lại chính lối tư duy này. Trong mọi cuộc chiến, cấp chỉ huy Iran có thể thiệt mạng, thông tin liên lạc bị gián đoạn, cơ sở hạ tầng bị tấn công và chính quyền trung ương bị quá tải. Tuy nhiên, nhà nước, lực lượng vũ trang và hệ thống an ninh rộng lớn vẫn hoạt động.
Do đó, "phòng thủ khảm" không đơn thuần là chiến thuật quân sự mà phản ánh lý thuyết về sự sinh tồn. Học thuyết thừa nhận kẻ thù có thể thống trị bầu trời, tấn công trước và ra đòn mạnh, nhưng cuộc chiến có thể kéo dài, gây tổn thất đủ lớn để phá sản mọi nỗ lực tìm kiếm chiến thắng nhanh chóng từ đối phương.
