Bộ Nội vụ đã hoàn thiện dự thảo Nghị định quy định về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố, cùng với chế độ, chính sách dành cho người hoạt động không chuyên trách tại các đơn vị này. Văn bản hiện đang được Bộ Tư pháp thẩm định.
Thực trạng thôn, tổ dân phố trên cả nước
Theo Bộ Nội vụ, thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW và các quy định pháp luật, việc sắp xếp thôn, tổ dân phố thời gian qua đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Số lượng thôn, tổ dân phố giảm từ 136.824 đơn vị vào năm 2015 xuống còn 89.574 vào năm 2025, giảm 47.250 đơn vị, tương đương 34,53%. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thôn, tổ dân phố chưa đáp ứng tiêu chí về quy mô số hộ gia đình theo quy định hiện hành, và sự chênh lệch giữa các vùng, miền vẫn còn lớn.
Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã năm 2025, bình quân số thôn, tổ dân phố trên mỗi đơn vị hành chính cấp xã tăng từ khoảng 9 lên khoảng 27, làm tăng số lượng đầu mối và gây áp lực quản lý lớn cho chính quyền cấp xã. Đồng thời, các quy định hiện hành chưa được điều chỉnh phù hợp với thực tiễn.
Số liệu về người hoạt động không chuyên trách
Theo tổng hợp từ các địa phương, vào tháng 12/2024, cả nước có 271.945 người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố. Sau sắp xếp, con số này giảm xuống còn 268.722 người. Ngân sách nhà nước chi khoảng 943 tỷ đồng mỗi tháng, tương đương 11.316 tỷ đồng mỗi năm, để chi phụ cấp cho đội ngũ này. Việc bố trí, sử dụng đội ngũ này cơ bản đáp ứng yêu cầu hoạt động ở cơ sở, nhưng khi quy mô thôn, tổ dân phố tăng lên, khối lượng và tính chất công việc thay đổi, đòi hỏi phải rà soát, điều chỉnh chế độ, chính sách cho phù hợp.
Sự cần thiết của dự thảo Nghị định
Bộ Nội vụ nhấn mạnh, việc xây dựng Nghị định nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng về sắp xếp thôn, tổ dân phố và kiện toàn tổ chức hệ thống chính trị ở cơ sở; cụ thể hóa Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025; tạo cơ sở pháp lý thống nhất để thực hiện sắp xếp phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.
Nội dung cơ bản và điểm mới của dự thảo
Kế thừa và bổ sung quy định về tổ chức, hoạt động
Dự thảo gồm 4 chương, 16 điều, cơ bản kế thừa các quy định hiện hành, đồng thời bổ sung, hoàn thiện để phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Cụ thể, thôn, tổ dân phố được tổ chức tại xã, phường và đặc khu; thôn ở xã, tổ dân phố ở phường; phân cấp cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định loại hình ở đặc khu. Dự thảo khẳng định thôn, tổ dân phố là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư, nơi thực hiện dân chủ trực tiếp và tổ chức thực hiện đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước.
Về nguyên tắc tổ chức, hoạt động, dự thảo bổ sung yêu cầu bảo đảm cơ cấu tổ chức tinh gọn, hiệu quả, phù hợp quy mô dân cư; phân định rõ nhiệm vụ hỗ trợ quản lý nhà nước với nhiệm vụ tự quản; tăng cường công khai, minh bạch, ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số. Hoạt động của thôn, tổ dân phố phải phối hợp chặt chẽ với Ban Công tác Mặt trận, lực lượng bảo vệ an ninh trật tự và các tổ chức tự quản khác, gắn với hoạt động của chi bộ đảng.
Thành lập, tổ chức lại, giải thể, đặt tên, đổi tên
Dự thảo quy định nguyên tắc thành lập, sắp xếp, tổ chức lại, giải thể và đặt tên, đổi tên thôn, tổ dân phố phải tuân thủ pháp luật, dân chủ, công khai, minh bạch; phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội, đặc điểm dân cư, phong tục tập quán và nguyện vọng của cộng đồng; thực hiện sắp xếp các thôn, tổ dân phố chưa bảo đảm tiêu chí để tinh gọn đầu mối, nâng cao hiệu quả hoạt động.
Tiêu chí quy mô số hộ gia đình được quy định cụ thể theo từng vùng, miền:
- Thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh: Thôn từ 500 hộ, tổ dân phố từ 700 hộ.
- Vùng Trung du và Miền núi phía bắc: Thôn từ 150 hộ, tổ dân phố từ 300 hộ.
- Vùng Đồng bằng sông Hồng: Thôn từ 400 hộ, tổ dân phố từ 550 hộ.
- Vùng Bắc Trung Bộ: Thôn từ 350 hộ, tổ dân phố từ 450 hộ.
- Vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên: Thôn từ 350 hộ, tổ dân phố từ 500 hộ (riêng Gia Lai, Lâm Đồng, Đắk Lắk: thôn từ 300 hộ, tổ dân phố từ 450 hộ).
- Vùng Đông Nam Bộ: Thôn từ 400 hộ, tổ dân phố từ 550 hộ.
- Vùng Đồng bằng sông Cửu Long: Thôn từ 400 hộ, tổ dân phố từ 550 hộ.
Ngoài ra, thôn, tổ dân phố phải có cơ sở hạ tầng kinh tế-xã hội thiết yếu. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có thể quy định quy mô phù hợp cho địa bàn biên giới, hải đảo, địa hình chia cắt hoặc có yếu tố đặc thù.
Dự thảo bổ sung quy định xử lý các trường hợp đặc biệt như chuyển đổi thôn thành tổ dân phố khi thành lập phường; ghép khu dân cư mới vào thôn, tổ dân phố hiện có; chuyển giao quản lý thôn, tổ dân phố xâm canh, xâm cư.
Về trình tự, thủ tục, Ủy ban nhân dân cấp xã xây dựng Đề án, lấy ý kiến nhân dân, trình Hội đồng nhân dân cùng cấp xem xét, quyết định. Nơi không tổ chức chính quyền địa phương thì Ủy ban nhân dân cấp xã quyết định.
Số lượng, chức danh và chế độ, chính sách
Dự thảo quy định thống nhất 3 chức danh người hoạt động không chuyên trách: Bí thư chi bộ, Trưởng thôn hoặc Tổ trưởng tổ dân phố, Trưởng Ban công tác Mặt trận. Mức khoán quỹ phụ cấp từ ngân sách nhà nước được điều chỉnh tăng: từ 6,0 lên 8,0 lần mức lương cơ sở đối với thôn, tổ dân phố có yếu tố đặc thù; từ 4,5 lên 6,5 lần mức lương cơ sở đối với các thôn, tổ dân phố còn lại. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trình Hội đồng nhân dân quyết định mức phụ cấp cụ thể cho từng chức danh, phụ cấp kiêm nhiệm và hỗ trợ các chức danh khác.
Chế độ đào tạo, bồi dưỡng được bảo đảm, đặc biệt là kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số. Dự thảo bổ sung quy định quỹ khoán bao gồm hỗ trợ đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cho người hoạt động không chuyên trách, theo Luật Bảo hiểm xã hội hiện hành.
Điều khoản thi hành
Nguồn kinh phí thực hiện chế độ, chính sách do ngân sách nhà nước bảo đảm theo phân cấp hiện hành; Quỹ Bảo hiểm xã hội chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế. Dự thảo bổ sung điều khoản chuyển tiếp để ổn định tổ chức trong quá trình sắp xếp, xử lý đội ngũ dôi dư, quy định chế độ cho người nghỉ việc do sắp xếp, và chuyển tiếp về bảo hiểm xã hội bắt buộc.
