Ly thân kéo dài: Khoảng trống pháp lý biến tài sản thành 'quả bom' tranh chấp
Nhiều cặp vợ chồng ly thân cả thập kỷ nhưng vẫn vướng mắc trong việc giải quyết phân chia tài sản, quyền nuôi con và nghĩa vụ cấp dưỡng do những khoảng trống pháp lý chưa được lấp đầy. Tình trạng này không chỉ gây khó khăn cho các bên liên quan mà còn làm phát sinh những tranh chấp phức tạp, ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống gia đình và xã hội.
Thực trạng ly thân và những hệ lụy pháp lý
Vào một ngày đầu năm 2026, chị Hoa cuối cùng cũng nhận được quyết định công nhận thuận tình ly hôn từ tòa án sau nhiều năm sống ly thân. Cuộc hôn nhân của chị thực tế đã "chết" gần 10 năm, kể từ khi vợ chồng dọn ra sống riêng và không còn ràng buộc tình cảm. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, suốt một thập kỷ đó, hai người vẫn là vợ chồng hợp pháp trên giấy tờ. Con cái sống chung với mẹ nhưng không nhận được cấp dưỡng từ bố, và nhiều lần ra tòa, họ vẫn không thể giải quyết dứt điểm do không tìm được tiếng nói chung về các vấn đề tài sản và nuôi dưỡng.
Câu chuyện của chị Hoa không phải là trường hợp cá biệt mà là hệ quả trực tiếp của một khoảng trống pháp lý kéo dài trong Luật Hôn nhân và gia đình hiện hành. Sau hơn 10 năm triển khai thi hành Luật, Bộ Tư pháp đang tổ chức tổng kết để có đánh giá và đề xuất các sửa đổi cần thiết. Thống kê theo tình trạng hôn nhân đến tháng 4/2024 cho thấy, có 2,6% trường hợp ly hôn và 0,3% ly thân. Mặc dù "ly thân" thường được xem là "giai đoạn tạm dừng hôn nhân" để các bên xem xét khả năng đoàn tụ hoặc tiến tới ly hôn, pháp luật hiện nay vẫn chưa ghi nhận rõ ràng "như thế nào là ly thân".
Những khó khăn trong giải quyết tranh chấp
Từ sự thiếu sót này, hệ quả là hai vợ chồng buộc phải duy trì các nghĩa vụ và cơ chế pháp lý về tài sản, quyền nuôi dưỡng con theo đúng quy định trong thời kỳ hôn nhân. Bộ Tư pháp đánh giá rằng sự gượng ép và cứng nhắc này rất dễ dẫn đến phát sinh tranh chấp về tài sản và quan hệ nhân thân phức tạp, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải nghiên cứu vấn đề này trong thời gian tới.
Theo báo cáo của Tòa án Nhân dân Tối cao, Luật Hôn nhân và gia đình 2014 chưa có quy định riêng về ly thân, mặc dù đây là hiện tượng ngày càng phổ biến trong xã hội. Do đó, các tòa án thường gặp khó khăn trong việc đánh giá "tình trạng trầm trọng của hôn nhân" trong trường hợp ly hôn theo yêu cầu của vợ hoặc chồng. Tòa án cũng không có cơ sở để xác định ly thân là căn cứ cho ly hôn, mặc dù đây là một trong những biểu hiện rõ ràng của mâu thuẫn vợ chồng.
Việc thiếu khung pháp lý cụ thể khiến các tranh chấp phát sinh trong thời gian vợ chồng sống ly thân trở nên rất khó giải quyết. Điển hình như việc chia tài sản, xác định quyền nuôi con, nghĩa vụ cấp dưỡng, hay xác định con chung, con riêng. Trong thực tế, các tòa án phải linh hoạt vận dụng một số điều của luật về tài sản chung, riêng, chia tài sản khi ly hôn, và quyền nuôi con, thăm nom, cấp dưỡng. Tuy nhiên, việc áp dụng rải rác các quy định này chỉ mang tính tạm thời, dẫn đến sự thiếu thống nhất trong xét xử và kéo dài thời gian giải quyết vụ án, qua đó ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi hợp pháp của các bên.
Vấn đề tài sản và những thách thức mới
Tòa án Tối cao cũng nhận thấy vấn đề tài sản trong thời gian ly thân phát sinh nhiều khó khăn. Khi vợ chồng sống tách biệt trong thời gian dài, tài sản hình thành do mỗi bên tự tạo lập, nhưng pháp luật vẫn coi đó là tài sản chung của vợ chồng vì hôn nhân chưa chấm dứt. Điều này dẫn đến việc chia tài sản khi ly hôn thường không phản ánh đúng công sức đóng góp của từng người, gây bất công và làm trầm trọng thêm các mâu thuẫn.
Báo cáo tổng kết thi hành luật của Bộ Tư pháp đã chỉ ra rằng hiện nay còn thiếu hướng dẫn cụ thể trong việc xác định tài sản chung, riêng, thỏa thuận tài sản vợ chồng, và thi hành nghĩa vụ cấp dưỡng. Từ đó, tòa án và cơ quan thi hành án dân sự gặp nhiều khó khăn khi áp dụng các quy định này vào thực tiễn.
Hơn nữa, trong nền kinh tế số đã xuất hiện các loại tài sản mới như tiền ảo, tài sản điện tử, và tài khoản mạng xã hội. Ví dụ, vợ hoặc chồng nắm giữ tài khoản TikTok, YouTube có thu nhập hàng chục triệu đồng mỗi tháng, nhưng không rõ đó là tài sản cá nhân hay tài sản chung. Tài khoản giao dịch tiền ảo có thể chứa giá trị lớn nhưng không đăng ký, khó xác minh. Nhiều người đầu tư vào tài sản số bằng tài sản chung nhưng chỉ một người đứng tên và nắm giữ tài khoản, làm phức tạp thêm việc phân chia.
Thống kê và xu hướng gia tăng tranh chấp
Từ năm 2015 đến nay, tòa án các cấp đã giải quyết 2,4 triệu vụ việc về hôn nhân và gia đình. Trong đó, riêng vụ án ly hôn chiếm khoảng 80% các vụ việc, còn lại là các vụ liên quan đến tranh chấp nuôi con, chia tài sản chung sau ly hôn, xác định huyết thống cha mẹ con, và bảo vệ hạnh phúc gia đình.
Bộ Tư pháp cho biết con số này phản ánh thực tế rằng mâu thuẫn gia đình đang tăng lên trong bối cảnh kinh tế, xã hội thay đổi nhanh chóng. Số vụ án ly hôn tăng trung bình 4-5% mỗi năm, chủ yếu tập trung ở các địa phương như Hà Nội, TP HCM, Đồng Nai, và Bình Dương.
Ngoài ly hôn, các vụ tranh chấp tài sản có giá trị lớn và tài sản đặc thù như nhà đất, cổ phần cũng ngày càng nhiều, làm tăng tính phức tạp của các vụ án. Trong 10 năm qua, thi hành án dân sự đã thi hành xong hơn 61.000 việc liên quan đến tài sản vợ chồng, tương ứng với hơn 5.000 tỷ đồng, cho thấy quy mô và mức độ nghiêm trọng của vấn đề.
