Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) vừa có văn bản phản hồi về Dự thảo Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045 do Bộ Công Thương chủ trì xây dựng.
Tính khả thi của các mục tiêu định lượng
VCCI cho rằng mục tiêu thu hút 300-500 doanh nghiệp tham gia và đạt tỷ lệ sử dụng công cụ phái sinh 20-30% trong nhóm doanh nghiệp lớn vào năm 2030 là tham vọng nhưng cần xem xét tính khả thi. Hiện tại, tỷ lệ sử dụng công cụ phái sinh chuẩn hóa trong doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam còn thấp. Rào cản chính bao gồm chi phí ký quỹ, chuẩn mực kế toán chưa rõ ràng, rủi ro tỷ giá khi giao dịch trên sàn quốc tế và tâm lý e ngại sau các vụ thua lỗ lớn trong quá khứ.
VCCI đề nghị Ban soạn thảo bổ sung khảo sát thực địa với ít nhất 200 doanh nghiệp đại diện cho các ngành hàng chủ lực để xác định lại chỉ tiêu dựa trên dữ liệu thực tế, đồng thời xây dựng các chỉ tiêu trung gian theo từng năm thay vì chỉ có chỉ tiêu cuối kỳ.
Vai trò của ngân hàng thương mại
Hiện có khoảng 10-12 ngân hàng thương mại cung cấp dịch vụ phái sinh giá cả hàng hóa, đóng vai trò là kênh tiếp cận chính của doanh nghiệp Việt Nam với thị trường quốc tế. Dự thảo chưa làm rõ mối quan hệ giữa kênh giao dịch qua ngân hàng (theo Thông tư 40/2016/TT-NHNN) và kênh giao dịch tập trung qua Sở giao dịch. Các ngân hàng băn khoăn liệu sản phẩm OTC có bắt buộc chuyển sang Sở giao dịch, có phải tuân thủ yêu cầu báo cáo và thanh toán bù trừ tập trung, và quan hệ với cơ quan giám sát chính (Ngân hàng Nhà nước hay cơ quan quản lý Sở giao dịch) sẽ được phân định ra sao. VCCI đề nghị bổ sung một mục riêng làm rõ kiến trúc tổng thể.
Tham gia của doanh nghiệp Nhà nước
VCCI đánh giá đây là điểm nghẽn lớn đã được nhận diện nhưng giải pháp còn chung chung. Các tập đoàn năng lượng, xăng dầu, điện lực và than có nhu cầu phòng vệ giá lớn nhưng bị ràng buộc bởi quy định quản lý vốn Nhà nước, trách nhiệm bảo toàn vốn và tâm lý e ngại bị quy kết thua lỗ do đầu cơ. VCCI đề nghị Bộ Tài chính ban hành hướng dẫn cụ thể, bao gồm tiêu chí phân biệt giao dịch phòng vệ và đầu cơ, phương pháp đánh giá hiệu quả trên cơ sở tổng thể, cơ chế miễn trừ trách nhiệm cá nhân khi tuân thủ quy trình quản trị rủi ro, và quy định kiểm toán nội bộ chuyên biệt cho hoạt động phái sinh.
Chi phí ký quỹ và khả năng tiếp cận của doanh nghiệp nhỏ và vừa
Chi phí ký quỹ ban đầu và duy trì là rào cản lớn đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ (chiếm trên 95% số doanh nghiệp). Trong khi các tập đoàn lớn có thể bỏ ra vài chục đến vài trăm tỷ đồng cho ký quỹ, SME thường không đủ dòng tiền. VCCI đề nghị nghiên cứu giải pháp chấp nhận tài sản đảm bảo phi tiền mặt (thư bảo lãnh ngân hàng, chứng từ kho hàng, trái phiếu chính phủ), phát triển dịch vụ ủy thác qua hợp tác xã và hiệp hội ngành hàng, và thiết kế hợp đồng vi mô với quy mô nhỏ phù hợp.
Sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài
Nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt là các tập đoàn thương mại toàn cầu, định chế tài chính và quỹ đầu tư, có vai trò quan trọng trong việc cung cấp thanh khoản. Tuy nhiên, Dự thảo chưa đề cập cụ thể đến cơ chế chuyển đổi ngoại tệ, ký quỹ bằng ngoại tệ, chuyển lợi nhuận ra nước ngoài và xử lý vướng mắc về quản lý ngoại hối. VCCI đề nghị có một mục riêng về khung tham gia của nhà đầu tư nước ngoài, tận dụng cơ chế Trung tâm tài chính quốc tế để thí điểm quy định cởi mở hơn, và xây dựng cơ chế công nhận lẫn nhau với các trung tâm tài chính lớn như Singapore, Hong Kong (Trung Quốc) và London để tránh thủ tục đăng ký kép.
