Cụm di tích tháp Hòa Lai, còn được gọi là Ba Tháp, tọa lạc tại thôn Ba Tháp, xã Thuận Bắc, tỉnh Khánh Hòa. Theo Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa tỉnh, cụm tháp được xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII-IX, là một trong những quần thể tháp Chăm cổ đẹp nhất còn tồn tại đến ngày nay.
Kiến trúc đặc sắc của tháp Hòa Lai
Nguyên gốc, quần thể gồm ba tháp chính là tháp Bắc, tháp Giữa và tháp Nam, xếp dọc theo trục Bắc - Nam và cùng hướng về phía Đông. Hiện nay, tháp Giữa đã hoàn toàn sụp đổ, chỉ còn tháp Bắc và tháp Nam tương đối nguyên vẹn. Tháp Bắc có quy mô nhỏ hơn tháp Nam, cả hai đều có cửa chính quay về hướng Đông.
Các tháp được xây bằng gạch theo kỹ thuật mài chập, sử dụng chất kết dính từ thực vật như dầu rái. Hoa văn chạm khắc tinh xảo, nổi bật là hình chim thần Garuda xòe cánh ở các góc, tượng trưng cho sức mạnh bảo hộ.
Quá trình tu bổ và giá trị di sản
Cụm tháp cổ đã được tu bổ, tôn tạo vào giai đoạn 2006-2007. Các viên gạch mới được in năm thực hiện và biểu tượng của đơn vị bảo tồn để phân biệt với gạch gốc. Năm 2016, tháp Hòa Lai được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
Nỗ lực bảo vệ di tích trước dự án đường sắt
Tỉnh Khánh Hòa đang lập quy hoạch vùng bảo vệ di tích với diện tích gần 5ha. Khu vực bảo vệ I rộng gần 1,5ha chứa các yếu tố gốc, khu vực bảo vệ II rộng gần 3,5ha bao quanh. Tuy nhiên, khi rà soát dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, UBND tỉnh phát hiện đoạn tuyến đi qua xã Thuận Bắc nằm trong khu vực bảo vệ II.
Theo đánh giá, việc bố trí công trình giao thông quy mô lớn trong khu vực phụ cận có nguy cơ ảnh hưởng đến không gian văn hóa - lịch sử, cảnh quan, trục nhìn kiến trúc và tính toàn vẹn của di tích. Quá trình thi công, xử lý nền móng, khoan cọc và vận hành có thể tác động đến môi trường khảo cổ, các địa tầng chưa khai quật.
Dẫn quy định Luật Di sản văn hóa, UBND tỉnh Khánh Hòa kiến nghị Bộ Xây dựng xem xét điều chỉnh hướng tuyến nhằm hạn chế tác động đến tháp Hòa Lai.
