Xuất khẩu đối mặt thách thức kép: Cước tàu tăng, sức mua giảm ở thị trường xa
Hội chợ thủy sản Boston hàng năm vốn được xem như "nhiệt kế" phản ánh sức khỏe thị trường xuất khẩu, nhưng năm nay nhiều doanh nghiệp Việt Nam tham dự lại tỏ ra dè dặt. Sau khi hội chợ kết thúc, không ít doanh nghiệp thừa nhận khó có thể đưa ra nhận định hay dự đoán cụ thể về triển vọng thị trường trong năm 2026.
Áp lực từ chi phí vận tải và sức mua yếu
Ông Hồ Quốc Lực, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Thực phẩm Sao Ta (FIMEX VN), cho biết tháng 3 là thời điểm thấp điểm trong năm với nguồn tôm nguyên liệu khan hiếm và giá cao. Tuy nhiên, thách thức lớn hơn đến từ việc các hãng tàu tăng phụ phí chiến tranh từ 15-20%, làm tăng giá thành sản phẩm và ảnh hưởng trực tiếp đến sức mua của người tiêu dùng.
Số liệu từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho thấy rõ xu hướng này. Trong tháng 1/2026, giá bán tôm tươi tại thị trường Mỹ tăng 17,3% nhưng lượng tiêu thụ giảm tới 18,4%. Tương tự, giá tôm đông lạnh tăng 16% trong khi lượng tiêu thụ giảm 10,7%. Những con số này minh chứng cho việc người tiêu dùng Mỹ nhạy cảm với biến động giá và có xu hướng cắt giảm chi tiêu cho mặt hàng tôm nhanh hơn so với các loại thủy sản khác.
Ngành gỗ chịu ảnh hưởng nặng nề
Nếu thủy sản còn được xem là mặt hàng thiết yếu, thì ngành chế biến gỗ - với kim ngạch xuất khẩu đạt 18,5 tỷ USD năm 2025 - đang đối mặt với thách thức nghiêm trọng hơn. Ông Trần Quốc Mạnh, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Phát triển Sản xuất - Thương mại Saigon (Sadaco), chia sẻ: "Chi phí đầu vào tăng vọt khiến giá nguyên liệu tăng 10%, trong khi đầu ra cực kỳ khó khăn với nhiều khách hàng trì hoãn nhận hàng và đơn hàng mới vẫn chưa xuất hiện."
Ông Mạnh đặc biệt lo ngại về tác động kéo dài của xung đột Trung Đông: "Quý 1 xem như đã xong, quý 2 là giai đoạn quan trọng để chuẩn bị hợp đồng và nguyên liệu cho mùa cao điểm quý 3-4. Nếu căng thẳng kéo dài đến quý 2, ngành gỗ sẽ chịu tác động rất lớn."
Khảo sát phản ánh nỗi lo chung
Theo khảo sát của Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), có tới 42,9% doanh nghiệp lo ngại về việc cước vận tải tăng mạnh. Bên cạnh đó, 16,3% doanh nghiệp quan tâm đến thời gian vận chuyển kéo dài và khó khăn trong đặt chỗ trên tàu, trong khi 14,3% ghi nhận tình trạng khách hàng trì hoãn hoặc hủy đơn hàng.
Trước tình hình này, ông Trần Quốc Mạnh đề xuất hai giải pháp cấp thiết: "Thứ nhất là vấn đề vốn - cần có gói hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu với lãi suất phù hợp. Thứ hai là tiếp tục ổn định kinh tế vĩ mô và bình ổn giá cả thị trường để chống lạm phát."
Tín hiệu tích cực từ các thị trường gần
Thủy sản "ăn nên làm ra" tại Trung Quốc
Trái ngược với bối cảnh khó khăn tại các thị trường xa, xuất khẩu thủy sản sang Trung Quốc đang trên đà tăng trưởng mạnh mẽ. Ông Trần Anh Khoa, Tổng giám đốc Công ty TNHH Anh Khoa (Cà Mau), phấn khởi chia sẻ: "Công ty chúng tôi hoạt động hết công suất để đáp ứng nhu cầu thị trường. Đơn hàng từ Trung Quốc tăng đều từ cuối năm ngoái đến nay, với cả khách cũ lẫn khách mới tìm đến khiến chúng tôi làm không hết việc."
Số liệu từ Tổng cục Hải quan cho thấy trong 2 tháng đầu năm, xuất khẩu tôm vào Mỹ chỉ đạt gần 60 triệu USD (giảm 22%), trong khi thị trường Trung Quốc đạt 309 triệu USD (tăng 58%) và chiếm tới 45% tổng xuất khẩu tôm cả nước.
Cơ hội vàng cho rau quả Việt
Ngành rau quả cũng đang đứng trước cơ hội mở rộng thị phần tại các thị trường gần. Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VINAFRUIT), phân tích: "Căng thẳng Trung Đông khiến sản phẩm rau quả từ nhiều khu vực gặp trở ngại khi tiếp cận thị trường châu Á. Trong bối cảnh đó, rau quả Việt Nam trở thành lựa chọn sáng giá nhờ chất lượng tốt và vị trí địa lý thuận lợi."
Vị trí chiến lược của Việt Nam giúp giảm thời gian giao hàng, đảm bảo độ tươi mới cao hơn và tăng khả năng cạnh tranh về giá thành. Ông Nguyên nhấn mạnh: "Thị trường Trung Quốc năm 2025 chi 25 tỷ USD nhập khẩu rau quả, trong đó Thái Lan cung cấp khoảng 8 tỷ USD còn Việt Nam khoảng 6 tỷ USD. So với Thái Lan, chúng ta có lợi thế về vị trí địa lý và giao thông đường bộ, tạo cơ hội lớn để vượt mốc 10 tỷ USD."
Không chỉ Trung Quốc, toàn bộ thị trường Đông Bắc Á bao gồm Hàn Quốc và Nhật Bản đang mở ra tiềm năng lớn. Vấn đề then chốt là Việt Nam cần tập trung sản xuất những sản phẩm rau quả chất lượng cao nhất để chiếm lĩnh các thị trường quan trọng này cả trong ngắn hạn lẫn dài hạn.
Trong bối cảnh xuất khẩu đang chịu nhiều áp lực từ thị trường xa, việc tận dụng tốt cơ hội từ các thị trường gần trở thành yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp Việt Nam vượt qua khó khăn và duy trì tăng trưởng trong năm 2026.
