Ngành thủy sản Việt Nam chuyển đổi xanh: Cơ hội và thách thức trước cam kết Net Zero
Cam kết Net Zero 2050 đang biến "xanh hóa" từ lựa chọn tự nguyện thành điều kiện bắt buộc để duy trì xuất khẩu và cạnh tranh quốc tế. Theo ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), cộng đồng doanh nghiệp thủy sản đã có sự chuyển biến mạnh mẽ từ nhận thức sang hành động, bắt đầu từ các khâu phát thải lớn nhất.
Chuyển đổi công nghệ và quản trị phát thải
Nhiều doanh nghiệp đã ưu tiên chuyển đổi công nghệ làm lạnh, vốn là quá trình tiêu tốn năng lượng và phát thải lớn nhất trong chế biến thủy sản. Kết quả khảo sát của VASEP cho thấy, hơn 70% nhà máy chế biến quy mô lớn tại Đồng bằng sông Cửu Long đã loại bỏ môi chất lạnh HCFC-22 (R22), chuyển sang sử dụng NH3 với chỉ số làm nóng lên toàn cầu bằng 0. Đồng thời, hơn 800 kho lạnh quy mô lớn, sức chứa lên đến 100.000 tấn, đã áp dụng công nghệ NH3 hoặc CO2 siêu tới hạn.
Việc chuyển đổi này không chỉ đáp ứng yêu cầu của Nghị định thư Montreal về loại trừ chất suy giảm tầng ozone, mà còn mang lại lợi ích kinh tế rõ rệt, giúp doanh nghiệp tiết kiệm 15-20% chi phí điện năng vận hành và giảm phát thải khí nhà kính. Bên cạnh đó, ngành thủy sản đang bước sang giai đoạn quản trị phát thải, với việc kiểm kê khí nhà kính theo Quyết định số 01/2022/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
Đột phá từ tận dụng phụ phẩm
Việc tận dụng phụ phẩm đang mở ra cơ hội tạo giá trị mới cho chuỗi ngành hàng. Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Việt Nam Food, ông Phan Thanh Lộc, chia sẻ rằng từ năm 2015, công ty đã hợp tác với Trường Đại học Nha Trang để nghiên cứu chiết xuất hợp chất sinh học từ đầu và vỏ tôm. Hiện nay, doanh nghiệp xử lý 35.000-50.000 tấn phụ phẩm đầu tôm mỗi năm, với tỷ lệ thu hồi dưỡng chất đạt 80%.
Quá trình này sản xuất ra khoảng 2.000 tấn nguyên liệu thực phẩm, 10.000-12.000 tấn peptides, và 800-1.000 tấn chitin/chitosan. Đây là nền tảng để hình thành ngành công nghiệp phụ phẩm, đóng góp hàng trăm triệu USD mỗi năm cho nền kinh tế.
Thách thức với doanh nghiệp vừa và nhỏ
Tuy nhiên, hành trình chuyển đổi xanh vẫn còn nhiều điểm đáng lo ngại, đặc biệt đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Áp lực lớn nhất đến từ chi phí chuyển đổi công nghệ, với hơn 3.000 kho lạnh quy mô vừa và nhỏ vẫn sử dụng môi chất R22 hoặc HFC có chỉ số làm nóng lên toàn cầu cao. Chi phí chuyển đổi thường vượt quá khả năng tài chính trong bối cảnh biên lợi nhuận suy giảm.
Ngoài ra, đầu tư và vận hành hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn QCVN 11:2015 cũng là bài toán chi phí nặng nề. Việc chứng nhận và duy trì các tiêu chuẩn quốc tế về bền vững chiếm 3-5% giá thành sản phẩm, tạo áp lực trực tiếp lên năng lực cạnh tranh.
Điểm nghẽn từ dữ liệu và nhân lực
Ngành thủy sản còn đối mặt với điểm nghẽn khó nhìn thấy nhưng tác động rõ rệt: thiếu dữ liệu nền quốc gia về phát thải. Hiện chưa có bộ hệ số phát thải đặc thù cho các sản phẩm chủ lực như tôm, cá tra được quốc tế công nhận, khiến doanh nghiệp phải dùng hệ số mặc định cao hơn thực tế, gây bất lợi khi tính dấu chân carbon.
Thêm vào đó, tình trạng thiếu hụt nhân lực kỹ thuật xanh là vấn đề nan giải. Nhiều nhà máy thiếu đội ngũ kỹ thuật viên vận hành hệ thống lạnh NH3 hoặc CO2, cũng như chuyên viên kiểm kê khí nhà kính có chứng chỉ theo quy định.
Giải pháp hỗ trợ từ chính sách
Ông Nguyễn Hoài Nam đề xuất một loạt giải pháp để tháo gỡ khó khăn, bao gồm:
- Ưu đãi lãi suất cho các dự án điện mặt trời mái nhà, nâng cấp xử lý nước thải và đầu tư chế biến sâu phụ phẩm.
- Miễn giảm thuế nhập khẩu thiết bị công nghệ xanh chưa sản xuất trong nước, cùng cơ chế hỗ trợ thuế cho mô hình sản xuất xanh và kinh tế tuần hoàn.
- Hỗ trợ doanh nghiệp kết nối với quỹ tài chính quốc tế để huy động vốn dài hạn cho các hạng mục xanh.
- Xây dựng cơ sở dữ liệu phát thải quốc gia, đặc biệt là bộ hệ số chuẩn cho tôm và cá tra.
- Tăng cường đào tạo và cấp chứng chỉ cho kỹ thuật viên vận hành hệ thống lạnh, nâng cao năng lực cán bộ môi trường.
Chuyển đổi xanh không chỉ là thách thức mà còn mở ra cơ hội bứt phá cho ngành thủy sản Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hướng đến phát triển bền vững.
