Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu ngày càng gay gắt, nước Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump đang triển khai một cuộc cải cách quân sự sâu rộng với quy mô chưa từng có trong nhiều thập niên. Trọng tâm đã chuyển từ chống khủng bố sang xây dựng năng lực răn đe toàn diện, củng cố vị thế siêu cường trong môi trường an ninh phức tạp.
Ba trụ cột chiến lược định hình sức mạnh quân sự Mỹ
Sự trở lại Nhà Trắng của Tổng thống Donald Trump từ đầu năm 2025 đã thúc đẩy hàng loạt quyết sách mới: hiện đại hóa bộ ba hạt nhân chiến lược, phát triển hệ thống phòng thủ tên lửa Vòm Vàng (Golden Dome), mở rộng hạm đội hải quân, tăng cường vai trò của Lực lượng Không gian, và tái cấu trúc ngành công nghiệp quốc phập theo hướng tích hợp với doanh nghiệp công nghệ dân sự.
Đằng sau các chương trình vũ khí trị giá hàng nghìn tỷ USD là một cuộc chuyển đổi mang tính hệ thống dựa trên ba trụ cột chính: tư duy mới, cơ chế mới và năng lực mới. Đây không chỉ là điều chỉnh tổ chức quân sự mà còn phản ánh cách Mỹ định nghĩa lại vai trò sức mạnh quốc gia trong thế kỷ XXI.
Từ răn đe hạt nhân truyền thống đến răn đe tích hợp đa lĩnh vực
Điểm nổi bật nhất là sự thay đổi căn bản về tư duy chiến lược. Trước đây, răn đe chủ yếu dựa vào khả năng đáp trả hạt nhân áp đảo, nhưng nay Mỹ mở rộng khái niệm này thành hệ thống răn đe tích hợp bao trùm nhiều lĩnh vực. Xu hướng này xuất phát từ nhận thức rằng các thách thức an ninh mới không còn giới hạn trong chiến tranh quy ước hay xung đột hạt nhân. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), chiến tranh mạng, công nghệ lượng tử, vũ khí siêu vượt âm và không gian vũ trụ đang thay đổi sâu sắc bản chất cạnh tranh chiến lược.
Khái niệm răn đe tích hợp ngày càng trở thành nền tảng trong tư duy an ninh của Washington. Theo cách tiếp cận này, sức mạnh quân sự được kết hợp với các công cụ kinh tế, công nghệ, ngoại giao, thông tin và mạng lưới đồng minh nhằm tạo sức ép tổng hợp đối với đối thủ. Mục tiêu không chỉ là chiến thắng trong chiến tranh mà quan trọng hơn là ngăn ngừa chiến tranh thông qua việc khiến đối phương nhận thức rõ chi phí leo thang.
Các chuyên gia thuộc Viện RAND nhận định đây là sự chuyển dịch từ mô hình răn đe bằng hủy diệt sang răn đe bằng ưu thế hệ thống. Trong khi đó, giới nghiên cứu châu Âu cho rằng Mỹ đang tìm cách tạo dựng kiến trúc an ninh mới, nơi công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành yếu tố quyết định vị thế địa chiến lược.
Biểu hiện rõ nét của tư duy mới là việc Mỹ coi các công nghệ lưỡng dụng như AI, bán dẫn, điện toán lượng tử, dữ liệu lớn và vệ tinh thương mại là tài sản chiến lược quốc gia. Những lĩnh vực này không còn được nhìn nhận đơn thuần dưới góc độ phát triển kinh tế mà được xem là nền tảng bảo đảm sức mạnh quân sự trong tương lai. Chính vì vậy, cạnh tranh công nghệ ngày càng được Mỹ đặt ngang hàng với cạnh tranh quân sự.
Xây dựng hệ sinh thái quốc phòng và mạng lưới đồng minh thế hệ mới
Tư duy chiến lược mới đòi hỏi cơ chế tổ chức mới. Mỹ đang thúc đẩy cải cách sâu rộng ngành công nghiệp quốc phòng và hệ thống liên minh toàn cầu. Trong nhiều thập niên, ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ chủ yếu dựa vào một số tập đoàn truyền thống, nhưng cuộc cách mạng công nghệ đang thay đổi mô hình này. Chính quyền Trump chủ trương đẩy mạnh sự tham gia của doanh nghiệp công nghệ dân sự vào chuỗi cung ứng quốc phòng, từ nghiên cứu cơ bản đến sản xuất hàng loạt.
Theo giới chuyên gia quân sự, Mỹ đang xây dựng hệ sinh thái quốc phòng đổi mới sáng tạo, trong đó các công ty như SpaceX, Palantir, Anduril, Scale AI ngày càng đóng vai trò quan trọng. Điều này giúp rút ngắn thời gian chuyển hóa thành tựu khoa học thành năng lực quân sự thực tế. Tổng thống Donald Trump cho biết ngân sách xây dựng hệ thống phòng thủ tên lửa Vòm Vàng là 175 tỷ USD.
Không dừng lại ở cải cách công nghiệp, Mỹ còn thúc đẩy tái cấu trúc mạng lưới đồng minh theo mô hình kết nối đa tầng, đa trung tâm và linh hoạt hơn. Tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, Mỹ củng cố các cơ chế như AUKUS, QUAD, hợp tác ba bên Mỹ - Nhật Bản - Hàn Quốc và mạng lưới đối tác chiến lược với Philippines, Australia. Tại châu Âu, NATO tiếp tục mở rộng vai trò trong bối cảnh xung đột Nga - Ukraine kéo dài.
Theo nhận định của nhiều học giả thuộc Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), Mỹ đang xây dựng mô hình răn đe mạng lưới, trong đó sức mạnh của Mỹ không chỉ nằm ở năng lực quân sự riêng lẻ mà còn ở khả năng kết nối nguồn lực của toàn bộ hệ thống đồng minh. Cùng với đó, Lực lượng Không gian được trao thêm quyền hạn và nguồn lực nhằm bảo đảm ưu thế trong môi trường tác chiến mới. Việc tích hợp hệ thống cảnh báo sớm, giám sát không gian và chỉ huy tác chiến vệ tinh vào một cấu trúc thống nhất cho thấy Washington coi không gian vũ trụ là chiến trường chiến lược thứ năm.
Hiện đại hóa toàn diện sức mạnh quân sự chiến lược
Năng lực mới là kết quả hữu hình nhất của cuộc cải cách. Trọng tâm là chương trình hiện đại hóa bộ ba hạt nhân chiến lược, được xem là chương trình nâng cấp lực lượng hạt nhân lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ kể từ đầu thập niên 1980. Trên bộ, chương trình tên lửa đạn đạo xuyên lục địa LGM-35A Sentinel được đẩy nhanh thay thế Minuteman III, với kiến trúc mở cho phép nâng cấp phần mềm, cảm biến và đầu đạn trong suốt vòng đời. Trên biển, tàu ngầm hạt nhân lớp Columbia được xác định là xương sống của lực lượng răn đe chiến lược trong nửa sau thế kỷ 21, với công nghệ động cơ điện siêu yên lặng và lò phản ứng hoạt động suốt vòng đời. Trên không, máy bay ném bom tàng hình B-21 Raider được kỳ vọng trở thành công cụ chủ lực duy trì khả năng xuyên phá hệ thống chống tiếp cận/chống xâm nhập hiện đại. Theo giới chuyên gia, B-21 không chỉ là máy bay ném bom mà còn là trung tâm tác chiến mạng hóa, phối hợp với UAV, vệ tinh và các nền tảng khác.
Song song với hiện đại hóa bộ ba hạt nhân, Mỹ mở rộng phát triển năng lực phòng thủ chiến lược, đặc biệt là chương trình Vòm Vàng - hệ thống phòng thủ tên lửa đa tầng được Tổng thống Trump coi là lá chắn bảo vệ lãnh thổ trước tên lửa đạn đạo, tên lửa siêu vượt âm và các phương tiện tấn công thế hệ mới. Hệ thống được thiết kế như mạng lưới tích hợp gồm vệ tinh cảm biến, radar mặt đất, hệ thống đánh chặn trên biển, trên bộ và có thể cả ngoài không gian. Nếu triển khai đầy đủ, đây sẽ là chương trình phòng thủ tên lửa tham vọng nhất trong lịch sử Mỹ kể từ Sáng kiến Phòng thủ Chiến lược (SDI) thời Tổng thống Ronald Reagan.
Cạnh tranh công nghệ quân sự bước vào giai đoạn mới
Các cải cách quân sự không chỉ tác động đến cấu trúc nội bộ Lầu Năm Góc mà còn ảnh hưởng sâu sắc tới môi trường an ninh quốc tế. Từ góc nhìn của Washington, đây là bước đi cần thiết để đối phó với thay đổi nhanh chóng của môi trường chiến lược. Các quan chức Mỹ cho rằng hiện đại hóa lực lượng hạt nhân và tăng cường năng lực phòng thủ là điều kiện tiên quyết để duy trì hòa bình thông qua sức mạnh răn đe đáng tin cậy.
Tuy nhiên, các chuyên gia Nga, châu Âu và các tổ chức kiểm soát vũ khí quốc tế bày tỏ lo ngại về hệ quả dài hạn. Theo họ, khi các hiệp ước kiểm soát vũ khí chiến lược từng đóng vai trò ổn định cán cân hạt nhân ngày càng suy yếu, việc các cường quốc đồng loạt hiện đại hóa lực lượng răn đe có thể thúc đẩy chu kỳ cạnh tranh quân sự mới. Giới phân tích Nga đặc biệt quan tâm đến chương trình Vòm Vàng và hệ thống đánh chặn ngoài không gian, cho rằng các năng lực này có thể làm suy giảm nguyên tắc răn đe hạt nhân dựa trên hủy diệt lẫn nhau vốn duy trì ổn định chiến lược trong nhiều thập niên.
Nhiều học giả châu Âu cảnh báo rằng cuộc cạnh tranh công nghệ quân sự giữa các cường quốc đang bước vào giai đoạn mới, nơi AI, không gian vũ trụ, công nghệ lượng tử và vũ khí siêu vượt âm có thể trở thành lĩnh vực đối đầu trọng yếu. Dù còn nhiều tranh luận, một thực tế không thể phủ nhận là cuộc cải cách quân sự của Mỹ đã vượt ra ngoài phạm vi hiện đại hóa thông thường, là nỗ lực tái định hình toàn diện sức mạnh quốc gia trong thời đại cạnh tranh chiến lược mới, theo Topwar và TWZ.
