Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 10/6 gây xôn xao dư luận khi tuyên bố trong bài phát biểu trực tiếp từ Phòng Bầu dục rằng hàng chục tàu chở dầu đã được hộ tống bí mật qua eo biển Hormuz bị phong tỏa vào ban đêm, không bật thiết bị phát tín hiệu, mà Iran không hề hay biết.
Tuyên bố gây tranh cãi
Ông Trump khẳng định: "Các lực lượng Mỹ đã âm thầm đưa hàng triệu thùng dầu ra khỏi eo biển Hormuz, bất chấp căng thẳng leo thang và các biện pháp hạn chế lưu thông do Iran áp đặt tại tuyến đường biển trọng yếu này". Sau đó, trên nền tảng Truth Social, ông tiết lộ 200 tàu đã vận chuyển hơn 100 triệu thùng dầu đến người mua toàn cầu bằng cách này.
"Đêm hôm trước, chúng tôi đã đưa 22 con tàu ra ngoài vào lúc đêm khuya, không bật tín hiệu, bởi họ (Iran) không còn radar nữa vì chúng tôi đã phá hủy hệ thống đó", ông Trump nói, ám chỉ các cơ sở hạ tầng chiến lược của Iran. Ông nhấn mạnh thêm: "Hơn 200 tàu thương mại đã an toàn đi qua eo biển Hormuz. Thành công vượt mong đợi này là nhờ Mỹ kiểm soát eo biển Hormuz - chứ không phải Iran".
Tổng thống Trump cho biết quyết định công khai chiến dịch bí mật này là do Tehran đã phát hiện ra hoạt động. Ông lập luận rằng chính hoạt động này đã giữ giá dầu dao động quanh ngưỡng 90 USD/thùng, thay vì trên 100 USD/thùng như giai đoạn đầu xung đột Mỹ - Israel với Iran.
Bối cảnh căng thẳng tại eo biển Hormuz
Eo biển Hormuz, tuyến vận tải năng lượng huyết mạch chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu khí toàn cầu, gần như tê liệt từ đầu tháng 3 sau khi xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran bùng nổ. Tehran ban đầu tuyên bố phong tỏa hoàn toàn, sau đó nới lỏng cho phép tàu thuộc một số quốc gia thân thiện lưu thông với điều kiện thỏa thuận trước. Đến ngày 13/4, Mỹ triển khai lệnh phong tỏa hải quân nhằm vào các tàu và cảng Iran.
Nhiệm vụ bí mật: Thực hư ra sao?
Tuyên bố của ông Trump đã dấy lên nhiều nghi vấn về tính xác thực của "nhiệm vụ bí mật" này. Tại một phiên điều trần trước Quốc hội, Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright cho biết ông không biết về việc Mỹ đã giúp đưa hàng triệu thùng dầu ra khỏi eo biển, mặc dù trước đó ông từng nói quân đội Mỹ đã hỗ trợ một số lượng dầu nhất định, nhưng không phải của Iran.
Các chuyên gia phân tích bày tỏ sự hoài nghi về việc Iran không hề hay biết về hoạt động này, đặc biệt khi nhiều hãng tin gần đây đã đề cập đến việc ngày càng nhiều tàu chở dầu tắt hệ thống nhận dạng tự động (AIS) để tránh bị phát hiện khi đi qua tuyến đường thủy vào ban đêm.
Con số 100 triệu thùng dầu mà ông Trump đưa ra cũng bị đặt dấu hỏi. Trước xung đột, khoảng 140 tàu, bao gồm nhiều tàu chở dầu cỡ lớn, đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày, vận chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu/ngày. Để đạt mức 100 triệu thùng dầu theo lưu lượng trước chiến tranh, cần khoảng 700 chuyến tàu đi qua eo biển.
Mặc dù một số tàu được quân đội Mỹ hộ tống đã tắt thiết bị nhận dạng, hiện chưa có bằng chứng nào cho thấy lưu lượng hàng hải trong thời gian xung đột đủ lớn để xác thực tuyên bố của ông Trump.
Hoạt động giám sát và chuyển tải bí mật
Theo Lloyd’s List, một nhà cung cấp thông tin tình báo hàng hải hàng đầu, Mỹ đã hỗ trợ một số "chuyến đi bí mật" này bằng cách thực hiện các "hoạt động giám sát", sử dụng các phương tiện tự hành, máy bay và máy bay không người lái để hộ tống chúng qua phần phía nam eo biển, gần bờ biển Oman và tránh khỏi tầm hỏa lực từ lãnh thổ Iran.
Sau khi ra khỏi eo biển, các tàu sẽ chuyển hàng hóa cho các tàu chở dầu khác đang chờ sẵn mà không bị phát hiện trước khi quay trở lại vùng Vịnh để chất thêm dầu và khí đốt. "Những tàu chở dầu rỗng đã đi qua eo biển mà không bật hệ thống AIS, lại quay trở lại eo biển và nhận thêm dầu từ UAE, Ả Rập Xê Út, Bahrain, Qatar và Iraq. Và hoạt động này đang diễn ra bí mật", Lloyd’s List cho biết.
Lloyd’s List ước tính có khoảng 142 tàu đi qua kể từ tháng 3. Trong khi đó, công ty phân tích rủi ro hàng hải Windward ghi nhận gần 80 tàu thương mại đã rời Vùng Vịnh trong 5 tuần qua. Kpler ghi nhận con số cao nhất với 264 lượt tàu quá cảnh. Ngay cả thống kê cao nhất của Kpler cũng thấp hơn rất nhiều so với lưu lượng cần thiết để vận chuyển 100 triệu thùng dầu qua eo biển Hormuz theo mức độ hoạt động trước chiến tranh.
Đáng chú ý, nhiều tàu trong số này được cho là đã đi qua với sự chấp thuận của Iran và phải trả phí cho Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), thay vì tham gia một chiến dịch bí mật khiến Tehran hoàn toàn không hay biết như ông Trump mô tả.
Lưu lượng dầu khí và những thách thức theo dõi
Số lượng tàu chở dầu và khí đốt đi qua khu vực này hiện nay không đạt mức trước khủng hoảng, nhưng có bằng chứng cho thấy nhiều tàu đang quay trở lại thị trường toàn cầu.
Hiện nay, khoảng 25% số tàu chở dầu có mặt ở Vùng Vịnh khi bắt đầu khủng hoảng đã rời khỏi khu vực kể từ khi xung đột bắt đầu, theo Lloyd’s List. Trong số đó có các tàu chở dầu và khí đốt đến khách hàng trên thị trường toàn cầu.
Tuy nhiên, lượng dầu khí "thoát ra" có thể cao hơn nhiều so với con số này. Việc tắt hệ thống AIS khiến việc theo dõi chính xác chuyển động của các tàu chở dầu trở nên khó khăn, và một số tàu được cho là đang đi lại qua eo biển để vận chuyển nhiên liệu hóa thạch đến các tàu đang chờ ở vịnh Oman.
Hình ảnh vệ tinh cho thấy những "tàu chở dầu ẩn danh" này đang bốc hàng tại các cảng Vùng Vịnh trước khi thực hiện chuyến đi bí mật và chuyển hàng giữa các tàu.
Giới phân tích tại Lloyd's List đã ghi nhận được 36 chuyến đi qua eo biển từ ngày 1 đến ngày 7/6, trong đó 17 chuyến là "ẩn danh" và 19 chuyến có thể theo dõi được. Tuy nhiên, họ cảnh báo rằng đôi khi họ chỉ phát hiện ra một con tàu đã từng đi qua eo biển sau một tuần, khi nó bật lại thiết bị phát tín hiệu ở một vị trí khác, thường là cách xa eo biển, khiến việc đánh giá chính xác số lượng các chuyến đi "ẩn danh" trở nên khó khăn.
