Giai đoạn 2026-2030, để thực hiện thành công mục tiêu tăng trưởng kinh tế đột phá, cả nước phải chuyển dịch cơ cấu nhân lực mạnh mẽ, nâng cao bằng được chất lượng nguồn nhân lực hiện có. Đây là mệnh lệnh sống còn trước nguy cơ "chưa giàu đã già" và bẫy thu nhập trung bình.
Mệnh lệnh 2 con số
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đặt ra chỉ tiêu phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2026-2030 từ 10%/năm trở lên. Ngày 2/4, Tổng Bí thư Tô Lâm ký ban hành Kết luận số 18-KL/TW Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026 - 2030 gắn với thực hiện mục tiêu tăng trưởng “2 con số”.
Theo kết luận, Ban Chấp hành Trung ương nhấn mạnh mục tiêu: “Phát triển nhanh, bền vững đất nước; phấn đấu tăng trưởng GDP bình quân đạt từ 10%/năm trở lên gắn với giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn; cải thiện và nâng cao toàn diện đời sống nhân dân. Thực hiện thắng lợi mục tiêu đến năm 2030, trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao, thuộc nhóm 30 nền kinh tế có quy mô GDP hàng đầu thế giới”.
Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện nghiên cứu đời sống xã hội (SocialLife), cho rằng: “Dư luận đề cập nhiều đến mục tiêu tăng trưởng 2 con số nhưng ít nói vì sao Việt Nam bắt buộc phải đặt mục tiêu trên? Khát vọng duy trì tốc độ tăng trưởng ở mức 2 con số không phải là một mục tiêu thành tích, mà là mệnh lệnh chiến lược sống còn”.
Nguy cơ bẫy thu nhập trung bình
Theo ông, nếu chỉ duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân 6-7% mỗi năm như giai đoạn trước, Việt Nam sẽ mất hàng thập kỷ để đuổi kịp các con rồng châu Á, đồng thời đối mặt với nguy cơ “chưa giàu đã già”, rơi vào bẫy thu nhập trung bình, phát triển đến đỉnh rồi bắt đầu suy thoái, xuống dốc.
Ông nói: “Nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước một khúc quanh lịch sử mang tính định đoạt. Chúng ta đã chính thức bước vào nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao. Tuy nhiên, vị thế mới này cũng đi kèm với rủi ro đáng sợ là bẫy thu nhập trung bình. Lịch sử kinh tế thế giới cho thấy, phần lớn các quốc gia sau khi chạm mốc thu nhập này đều rơi vào trạng thái tăng trưởng chậm lại, mất đi lợi thế cạnh tranh về lao động giá rẻ nhưng lại chưa đủ năng lực cạnh tranh bằng công nghệ cao”.
Do đó, tăng trưởng đột phá là mệnh lệnh sống còn, là cách duy nhất để tạo ra tích lũy tư bản lớn, hiện đại hóa hạ tầng và xây dựng tiềm lực quốc gia nhằm đối phó với các cú sốc toàn cầu đang diễn biến rất phức tạp.
“Mâu thuẫn lớn nhất của nền kinh tế hiện nay là khát vọng tăng trưởng đặt ở mức cao nhưng động lực tăng trưởng cũ đã cạn kiệt. Mô hình phát triển kinh tế dựa trên thâm dụng lao động giá rẻ, lắp ráp thô và khai thác tài nguyên thiên nhiên đã chạm trần. Việt Nam không thể tiếp tục cạnh tranh bằng lao động giá rẻ khi các quốc gia lân cận đang tối ưu hóa bằng tự động hóa và AI, phát triển công nghệ cao”, Tiến sĩ Nguyễn Đức Lộc đánh giá.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định một trong ba đột phá chiến lược là phát triển lao động - việc làm theo hướng tập trung chuyển đổi cơ cấu và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, trình độ cao… là hết sức đúng đắn.
Tiến sĩ Nguyễn Đức Lộc cho rằng: “Một thể chế siêu tốc giải phóng dòng vốn, đẩy mạnh hạ tầng, phát triển nhanh nền kinh tế ngay lập tức tạo ra áp lực đè nặng lên thị trường lao động. Do đó, yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trở nên bức thiết hơn bao giờ hết!”.
Bài toán nhân lực trước ngã rẽ then chốt
Theo Tiến sĩ Đoàn Anh Tú (Trường Đại học Khánh Hòa), tầm nhìn và quyết tâm phát triển mạnh mẽ nền kinh tế của Đảng và Nhà nước thể hiện rất rõ khi xác định ba đột phá chiến lược, trong đó phát triển nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao được đặt ở vị trí trung tâm, cùng với đột phá về thể chế và về khoa học công nghệ, chuyển đổi số. Bởi muốn đột phá về thể chế và khoa học công nghệ thành công thì nhân lực vẫn là yếu tố then chốt.
Ngoài mục tiêu đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong kỷ nguyên mới, theo TS Đoàn Anh Tú, chiến lược phát triển nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao được đưa lên hàng đầu trong thời gian gần đây còn xuất phát từ yêu cầu thực tiễn phải có giải pháp hạn chế tác động của chuyển đổi số và già hóa dân số.
Dân số già hóa đang tăng tốc, với 14,2 triệu người từ 60 tuổi (chiếm 14% dân số) vào năm 2024 và dự báo lên 18% vào năm 2030. Đồng thời, chuyển đổi số tạo ra áp lực lớn lên thị trường lao động, với ước tính khoảng 56% việc làm hiện có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi tự động hóa. Tuy nhiên, việc tiếp cận cơ hội số không đồng đều, thể hiện qua khoảng cách giữa thành thị (1,1% hộ không dùng internet) và nông thôn (6,2% hộ không dùng internet).
Tiến sĩ Đoàn Anh Tú cho rằng: “Do vậy, muốn chuyển hóa thách thức thành cơ hội, chiến lược trọng tâm phải là đào tạo lại và nâng cao kỹ năng số cho lực lượng lao động, đặc biệt chú trọng đến nhóm dễ bị tổn thương như lao động nông thôn và dân tộc thiểu số. Điều này không chỉ giảm thiểu bất bình đẳng mà còn tận dụng nguồn lao động lớn cho tăng trưởng dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo”.
Theo ông, Việt Nam đang đứng ở ngã rẽ then chốt, tương tự vị trí của Hàn Quốc vào những thập niên 1980-1990. Thành công của họ cho thấy, để thoát khỏi “bẫy thu nhập trung bình”, bước nhảy vọt về chất lượng nguồn nhân lực là điều kiện tiên quyết.
Họ đã chủ động chuyển từ lợi thế lao động giá rẻ sang lợi thế lao động có kỹ năng cao và đổi mới sáng tạo thông qua đầu tư mạnh mẽ, có trọng điểm vào giáo dục đại học và dạy nghề chất lượng cao.
Bài học từ Trung Quốc hiện nay càng rõ ràng hơn. Việc quyết liệt nâng cấp kỹ năng lao động, đầu tư vào nghiên cứu và phát triển không còn là lựa chọn mà là mệnh lệnh sinh tồn để giữ chân và nâng cấp các dòng vốn đầu tư chất lượng cao, tránh nguy cơ bị “bỏ lại phía sau” khi công nghệ thay đổi.
Diễn biến thị trường lao động gần đây thể hiện rõ hơn yêu cầu bức thiết phải phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao khi nhu cầu tuyển dụng nhóm lao động có kỹ năng, có tay nghề, am hiểu công nghệ, giỏi ứng dụng AI... ngày càng lớn.
Theo báo cáo mới nhất của Manpower Việt Nam về xu hướng tuyển dụng trong quý 3/2026, 49% doanh nghiệp được hỏi ý kiến cho biết có dự định tăng tuyển dụng nhân sự. Trong số đó, 51% cho biết lý do là mở rộng quy mô doanh nghiệp. Bên cạnh đó, có đến 32% doanh nghiệp tăng tuyển dụng nhận định những tiến bộ về công nghệ đòi hỏi nguồn nhân lực có chuyên môn cao, từ đó họ phải đẩy mạnh tuyển dụng nhóm này.
Bà Nguyễn Thu Trang, Giám đốc Thương hiệu Manpower, nhận định: “Thị trường lao động ngày càng cần những nhân sự vừa sở hữu kỹ năng chuyên môn, khả năng giao tiếp với khách hàng, đồng thời có năng lực thích nghi, học hỏi và làm việc hiệu quả với các công nghệ mới”.
Ông Nguyễn Thế Vũ, Trưởng phòng đào tạo trường Trung cấp nghề nghiệp vụ Bình Dương, đơn vị liên kết đào tạo lao động cho gần 1.000 doanh nghiệp ở TPHCM, cho biết các doanh nghiệp đang rất thiếu lao động có kỹ năng, giỏi tay nghề. Hiện thị trường thiếu nhất là các lao động am hiểu vận hành các thiết bị động lực, máy móc áp dụng công nghệ mới ở các nhà máy và công trường xây dựng. Trường nhận rất nhiều đơn đặt hàng đào tạo, tuyển dụng nhóm lao động này. Các doanh nghiệp phải đẩy mức lương cao lên đến 25-30 triệu đồng/tháng để tuyển người nhưng vẫn khó tuyển.
Theo TS Đoàn Anh Tú, yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là bức thiết trong tình hình hiện tại, không chỉ vì mục tiêu tăng trưởng kinh tế tương lai mà còn là để giải quyết nhu cầu hiện tại của doanh nghiệp, nâng cao năng suất và thu nhập cho người lao động, giải quyết vấn đề dân số già hóa... để tạo thành vòng tròn tích cực: Lao động chất lượng → tăng trưởng bền vững → việc làm tốt → phát triển con người toàn diện.
“Mối quan hệ tương hỗ hai chiều giữa phát triển lao động việc làm và tăng trưởng kinh tế rất rõ ràng. Lao động chất lượng cao thúc đẩy tăng trưởng bền vững, ngược lại tăng trưởng tạo việc làm tốt hơn, có kinh phí đầu tư giáo dục và đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn lao động”, ông Tú phân tích.
