Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu kinh tế và đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển tiếp theo.
Nhìn lại quỹ đạo tăng trưởng
Trong hơn ba thập kỷ kể từ Đổi mới, Việt Nam đã đạt quỹ đạo phát triển đáng chú ý. Tốc độ tăng trưởng GDP trung bình hơn 6% giai đoạn 1990-2023 đã đưa nền kinh tế từ mức thu nhập thấp lên nhóm thu nhập trung bình chỉ trong một thế hệ. Các chỉ số xã hội cải thiện rõ rệt: tỷ lệ nghèo cùng cực giảm mạnh từ gần 50% năm 1992 xuống dưới 1% năm 2020; tuổi thọ trung bình đạt 75 năm; giáo dục phổ cập được mở rộng.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được vẫn còn dư địa để phát triển, đặt ra yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển. Những hạn chế này gắn với đặc điểm của mô hình tăng trưởng Việt Nam trong nhiều thập kỷ qua, vốn chủ yếu dựa vào tích lũy vốn và lao động. Mô hình này từng phát huy hiệu quả trong giai đoạn đầu công nghiệp hóa.
Hội nhập kinh tế quốc tế, thu hút đầu tư nước ngoài và mở rộng xuất khẩu đã góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo việc làm và nâng cao thu nhập. Tuy nhiên, xuất khẩu của Việt Nam chủ yếu dựa vào các hoạt động lắp ráp trong khu vực FDI, với mức giá trị gia tăng trong nước còn thấp. Một chỉ dấu là khoảng 52% giá trị xuất khẩu được tạo ra trong nước, trong khi con số này ở các nền kinh tế OECD vượt trên 90%.
Song song đó, năng suất – yếu tố quan trọng của tăng trưởng dài hạn – còn hạn chế. Phân tích cho thấy năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) trong nhiều giai đoạn ở mức thấp hoặc trì trệ, phản ánh sự phụ thuộc lớn vào vốn đầu tư. Cấu trúc kinh tế cũng cho thấy sự phân hóa: khu vực doanh nghiệp FDI và các ngành chế tạo phục vụ xuất khẩu tồn tại song song với nhiều doanh nghiệp trong nước quy mô nhỏ, năng lực công nghệ hạn chế và mức độ kết nối với chuỗi giá trị toàn cầu còn thấp.
Trên cơ sở các phân tích này, cuốn sách cho rằng Việt Nam cần chuyển đổi mô hình tăng trưởng để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển tiếp theo, đồng thời tránh nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình khi các động lực tăng trưởng cũ dần suy giảm.
Ba điều kiện tạo bước bứt phá
Từ việc nhận diện thành tựu và hạn chế, cuốn sách đề xuất một hướng chuyển đổi với ba trụ cột: nâng cao năng suất, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tăng cường năng lực nội sinh.
Nâng cao năng suất được xem là điều kiện nền tảng để duy trì đà phát triển trong giai đoạn tiếp theo. Khi các yếu tố như lao động và vốn không còn đóng vai trò như trước, việc cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn lực trở nên quan trọng hơn.
Đổi mới sáng tạo được xác định là động lực của quá trình này. Nâng cấp công nghệ và cải thiện năng lực sản xuất là điều kiện để gia tăng giá trị trong các hoạt động kinh tế.
Một điểm nhấn quan trọng là năng lực nội sinh. Mức độ liên kết còn hạn chế giữa doanh nghiệp trong nước và khu vực FDI làm giảm khả năng lan tỏa công nghệ và hạn chế sự tham gia của doanh nghiệp nội địa vào chuỗi giá trị toàn cầu. Do đó, nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước, từ quy mô, công nghệ đến khả năng kết nối thị trường, được xem là một điều kiện quan trọng trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng.
Bên cạnh đó, các tác giả đặt trọng tâm vào vốn con người. Các yếu tố như giáo dục, kỹ năng lao động, di cư, già hóa dân số và sự tham gia của lao động nữ được phân tích trong mối liên hệ với năng suất và tăng trưởng. Các yếu tố này cần được xem xét trong mối liên hệ tổng thể, trong đó cải cách giáo dục và phát triển thị trường lao động đóng vai trò hỗ trợ trực tiếp cho quá trình nâng cao năng suất.
Cuốn sách cũng đặt các điều kiện này trong bối cảnh toàn cầu đang thay đổi, với sự gia tăng của chủ nghĩa bảo hộ, hạn chế chính sách và biến động công nghệ. Trong bối cảnh đó, các nền kinh tế đang phát triển cần tăng cường năng lực nội tại và khả năng thích ứng với môi trường bên ngoài.
Tóm lại, Bước nhảy vọt kinh tế Việt Nam đề xuất một cách tiếp cận mang tính hệ thống: chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, từ phụ thuộc vào bên ngoài sang dựa trên năng lực nội tại. Theo đó, điều kiện để kinh tế Việt Nam bứt phá không nằm ở một yếu tố đơn lẻ, mà ở sự kết hợp của năng suất, đổi mới sáng tạo và con người, nhằm vượt qua bẫy thu nhập trung bình và hướng tới mục tiêu trở thành nền kinh tế thu nhập cao vào năm 2045.
