Trên thị trường hiện nay, hệ thống cửa hàng và siêu thị chuyên về thực phẩm trẻ em không hề thiếu, thế nhưng các mặt hàng "xách tay" vẫn không ngừng được quảng cáo rầm rộ trên các sàn thương mại điện tử và những hội nhóm bỉm sữa. Điều đáng nói là nhiều bà mẹ vẫn lựa chọn mua những sản phẩm này thông qua mạng xã hội, chủ yếu dựa vào "niềm tin" mà thiếu đi những công cụ kiểm chứng cụ thể.
Ma trận thông tin và lời quảng cáo hấp dẫn
Không khó để bắt gặp những lời mời chào đầy hấp dẫn trên mạng xã hội như: sữa "nội địa Đức", "chuẩn organic châu Âu", "không đường tinh luyện" hay "tốt cho tiêu hóa". Tuy nhiên, một vấn đề nổi cộm là cùng một thương hiệu nhưng mỗi người bán lại đưa ra những thông tin hoàn toàn khác biệt, khiến người tiêu dùng như lạc vào ma trận và không thể phân biệt đâu là sản phẩm chất lượng thực sự.
Chẳng hạn, một người bán hàng online quảng cáo sữa Pediasure của Nga là "chuẩn xịn", với hàm lượng DHA và vitamin cao hơn so với sản phẩm cùng loại đến từ Úc. Họ khẳng định sữa có vị nhạt, không ngọt như hàng của Mỹ hay Úc, và là sản phẩm năng lượng cao phù hợp cho trẻ biếng ăn từ 1 đến 10 tuổi.
Trong khi đó, một shop online khác lại khẳng định sản phẩm sữa "nội địa" từ Đức mới là tốt nhất, đạt tiêu chuẩn organic châu Âu, mát và dễ hấp thu, không gây táo bón cho trẻ. Thế nhưng, một đối thủ cạnh tranh khác lại cho rằng phiên bản sữa của Anh lại "ưu việt hơn", có khả năng tiêu hóa tốt hơn sản phẩm nội địa Đức và hương vị cũng thơm ngon hơn.
Những cụm từ như "deal hời", "giá sốc", "cam kết chính hãng" xuất hiện dày đặc trong các bài đăng, nhưng lại thiếu vắng những căn cứ kiểm chứng rõ ràng. Trong môi trường mua bán online này, người tiêu dùng gần như không có bất kỳ công cụ xác thực nào ngoài… niềm tin vào người bán.
Niềm tin từ mối quan hệ cá nhân
Chị Thu Trang, cư dân tại phường Thanh Xuân, Hà Nội, chia sẻ: "Bản thân tôi khi mua sữa cho con thường không lựa chọn các hệ thống hay cửa hàng lớn. Tôi có tâm lý tin tưởng vào những mối giới thiệu từ quan hệ cá nhân. Bạn bè tôi ở Úc nói cho con uống sữa Úc tốt, thế là tôi mua sữa xách tay cho con. Cửa hàng tôi mua cũng là do bạn bè giới thiệu, có người quen gửi trực tiếp từ Úc về, nên gia đình cảm thấy yên tâm, dù giá có thể cao hơn so với thị trường bên ngoài".
Cùng chung niềm tin đó, chị K.P ở phường Hà Đông, Hà Nội cho biết: "Tôi chọn mua hàng xách tay vì tin tưởng mua của người quen. Còn ở các cửa hàng, tôi không thực sự tin tưởng lắm, bởi đã có rất nhiều vụ hàng giả, hàng lậu bị cơ quan quản lý phát hiện từ những cửa hàng bán trên thị trường. Ai mà biết được, liệu họ có trà trộn hàng kém chất lượng vào hay không".
Không chỉ người mua, mà ngay cả những người bán hàng cũng thừa nhận rằng, lý do các shop bán hàng xách tay vẫn tồn tại được chính là nhờ vào các mối quan hệ quen biết và việc mua bán dựa trên "niềm tin".
Chị L.H, một người bán hàng online có thâm niên tại phường Long Biên, Hà Nội, tiết lộ: "Tôi bán hàng online từ thời kỳ đầu khi chợ 'xách tay' Nguyễn Sơn mới mở. Hiện tại, tôi không nhập hàng từ đó nữa, mà nhập từ các kho hàng thông qua người quen và bạn hàng giới thiệu. Hàng xách tay dành cho trẻ em được ưa chuộng nhất vẫn là từ Đức, Nhật, Úc... Khách hàng của tôi chủ yếu là khách quen, việc tin tưởng lẫn nhau là yếu tố then chốt".
Theo chị H., nhu cầu sử dụng sản phẩm ngoại, đặc biệt là các dòng được gắn mác "organic", "lành tính", "tiện lợi" vẫn đang tiếp tục tăng mạnh, điều này càng tạo điều kiện cho thị trường hàng xách tay phát triển và có đất sống.
Giá cả chênh lệch và thiếu đồng nhất
Một đặc điểm dễ nhận thấy của thị trường hàng xách tay cho trẻ em là giá bán không hề đồng nhất. Cùng một sản phẩm nhưng có thể được bán với mức giá chênh lệch từ hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn đồng.
Ví dụ điển hình là sữa dê HiPP loại 400gr đang được rao bán trên mạng xã hội với nhiều mức giá khác nhau. Có người bán quảng cáo sữa xách tay từ Đức với mức giảm giá lên đến 65%, nếu mua từ 2 hộp trở lên thì giá chỉ còn 524.000 đồng/hộp, trong khi giá gốc được niêm yết là 1,5 triệu đồng/hộp.
Cùng loại sữa đó, một shop online khác lại đang bán với giá 576.000 đồng/hộp, giảm 35% so với giá gốc 885.000 đồng/hộp. Một shop khác nữa lại áp dụng mức giá 505.000 đồng/hộp khi khách hàng mua từ 2 hộp trở lên.
Trong khi đó, tại một cửa hàng chuyên bán đồ trẻ em trên phố Minh Khai, phường Vĩnh Tuy, Hà Nội, sữa HiPP dê 1 nhập khẩu được niêm yết với giá 576.000 đồng/hộp. Một cửa hàng khác cách đó không xa lại bán với mức giá 615.000 đồng/hộp.
Tương tự, sản phẩm sữa Pediasure xách tay từ Nga được rao bán trên mạng với giá 720.000 đồng/hộp 850 gram. Trong khi đó, Pediasure Việt Nam được bán tại cửa hàng trên phố Minh Khai với giá 675.000 đồng/hộp. Trên sàn thương mại điện tử Shopee, một shop đang bán Pediasure của Úc với giá 875.000 đồng/hộp.
Không chỉ dừng lại ở sữa, các sản phẩm bánh ăn dặm cho trẻ em có xuất xứ từ Nhật Bản hay Hàn Quốc cũng có nhiều mức giá khác nhau, phổ biến từ 50.000 đến 90.000 đồng/gói.
Giải thích về sự chênh lệch giá cả, chị Thu Trang cho biết: "Có những thời điểm hàng xách tay trở nên khan hiếm, tôi thậm chí còn phải mua với giá chênh đến 200.000 đồng/hộp so với hàng nhập khẩu chính ngạch. Nhưng tôi chấp nhận vì tin rằng hàng xách tay là hàng tươi mới, hôm qua còn ở Úc thì hôm nay đã về đến tay mình. Còn hàng bán trên thị trường thường đi đường tàu biển, có khi mất nửa năm mới về đến Việt Nam".
Trong khi đó, chị Đ.H, một người bán hàng online, chia sẻ: "Không phải lúc nào hàng xách tay cũng có giá cao hơn so với thị trường. Có những lúc chúng tôi bán rẻ hơn, vì hàng của mình rẻ là do săn được đợt sale ở nước ngoài nên giá thành mềm hơn".
Thiếu minh bạch và nguy cơ khó lường
Điều đáng lo ngại là phần lớn sản phẩm xách tay không có nhãn phụ tiếng Việt, không đi kèm hóa đơn chứng từ, và không chịu sự giám sát như hàng nhập khẩu chính ngạch. Điều này khiến việc truy xuất nguồn gốc trở nên gần như bất khả thi. Người bán thường tư vấn cách sử dụng dựa trên bao bì tiếng nước ngoài hoặc thông qua công cụ dịch thuật, tiềm ẩn nguy cơ sử dụng sai liều lượng, đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ nhỏ. Người mua thường phải tự tra cứu thông tin bằng các công cụ như Google Dịch.
Chị Đ.H, chuyên kinh doanh hàng xách tay, thẳng thắn thừa nhận: "Khách hàng của tôi cũng biết rõ mình bán hàng xách tay rồi, nên họ không đòi hỏi hóa đơn. Thuận mua vừa bán, ai tin tưởng thì mua, còn không thì thôi". Theo chị, niềm tin của khách hàng chủ yếu đến từ việc người bán "cho xem hình ảnh đóng hàng từ nước ngoài", hoặc dựa trên mối quan hệ quen biết sẵn có.
Việc mua bán thực phẩm xách tay cho trẻ em hiện nay đang tồn tại trong một "vùng xám" - nơi ranh giới giữa hàng thật và hàng kém chất lượng trở nên vô cùng mong manh. Không có hóa đơn, không có kiểm chứng, và không có cơ chế bảo vệ rõ ràng, mọi rủi ro cuối cùng đều đổ dồn về phía người tiêu dùng.
Những phản ánh về việc trẻ bị nôn ói hay rối loạn tiêu hóa sau khi sử dụng sữa không phải là hiếm. Tuy nhiên, các ý kiến thường trái chiều và thiếu cơ sở khoa học, khiến người tiêu dùng càng thêm hoang mang. Đáng lo ngại hơn, mỗi khi xuất hiện thông tin tiêu cực, dù chỉ liên quan đến một lô hàng ở nước ngoài, tâm lý lo lắng vẫn lan truyền nhanh chóng. Thông tin trên mạng xã hội thường bị giật tít và thổi phồng, trong khi người đọc chỉ tiếp cận được một phần sự thật.
Chị K.P cho biết thêm: "Vừa rồi có vụ sữa HiPP bị thu hồi, trước đó là sữa NAN. Làm mẹ, ai cũng lo lắng vì con uống trực tiếp. Những người làm mẹ như chúng tôi cảm thấy rất hoang mang vì sữa là sản phẩm trẻ con uống trực tiếp, ảnh hưởng ngay đến sức khỏe của các cháu. Vì lo sợ, tôi đã phải đổi sang loại sữa khác, nhưng khổ nỗi là cứ đổi từ loại này sang loại kia thì lại nghe thông tin thu hồi".
Qua những vụ thu hồi sữa gần đây, chị Thu Trang nhìn nhận rằng, với các sản phẩm liên quan đến trẻ em, việc mua hàng không có hóa đơn chứng từ thực sự là một vấn đề rất nguy hiểm mà người mua cần phải cân nhắc kỹ lưỡng.
"Bản thân tôi chưa rơi vào hoàn cảnh đó, nhưng đúng thật là nếu có xảy ra các rủi ro pháp lý hay cần khiếu nại, thì người tiêu dùng sẽ không biết bám víu vào đâu", chị Trang bày tỏ.
